Cart
Continue shopping
Go to cart

Âm Thanh Cho Không Gian Di Sản

Những công trình đẹp nhất thường là những nơi khó nghe nhất. Chúng được xây trước khi có loa điện, và chúng không được phép bị đục khoét để chiều theo chiếc loa.

Một nhà thờ xây từ đầu thế kỷ trước, trần vòm cao, tường đá, sàn gạch men. Giữa thánh lễ, linh mục giảng trên bục. Mười hàng ghế đầu nghe rõ. Từ giữa nhà thờ trở xuống, lời giảng hòa vào nhau thành một tiếng ù dài, câu trước chưa tắt câu sau đã tới. Vài năm trước ai đó đã bắt bốn chiếc loa hộp lên các cột đá, khoan thẳng vào thân cột. Bây giờ tiếng to hơn, nhưng vẫn không rõ hơn. Và bốn vết khoan ấy sẽ ở đó mãi.

Cảnh này lặp lại ở nhiều loại công trình: nhà thờ, hội trường cũ thời Pháp, dinh thự được chuyển thành bảo tàng, nhà hát có tuổi đời hàng chục năm. Chúng có chung hai đặc điểm. Âm học của chúng được sinh ra cho giọng người và nhạc cụ mộc, không phải cho loa. Và bản thân kiến trúc là thứ cần được bảo vệ, không phải thứ có thể sửa cho tiện.

Vì sao vặn to không làm rõ hơn

Những không gian này có thời gian vang rất dài. Tường đá, vòm cao, kính màu, sàn gạch phản xạ gần như toàn bộ âm thanh chạm vào chúng. Khi một chiếc loa phát rộng ra mọi hướng, phần lớn năng lượng của nó không đi tới tai người nghe mà đập vào tường và trần, rồi quay lại muộn hơn vài phần mười giây, chồng lên âm tiết tiếp theo. Vặn to lên chỉ làm phần dội lại to theo. Tỷ lệ giữa tiếng trực tiếp và tiếng vang không đổi, nên độ rõ không đổi.
Lời giải nằm ở hướng chứ không ở âm lượng. Loa phải đưa âm thanh vào đúng khu ghế và tránh tường, trần. Có ba công cụ chính:
• Loa có khả năng kiểm soát hướng tốt, nhất là loa cột hẹp theo phương đứng: âm thanh trải ngang theo dãy ghế, rất ít bắn lên vòm.
• Nhiều điểm phát gần người nghe thay vì vài điểm phát xa: loa chính phía trước, loa phụ dọc hai bên, loa cho ban công và khu dưới ban công. Tín hiệu tới các loa phụ được làm trễ đúng bằng thời gian âm thanh đi từ loa chính, để người nghe vẫn cảm thấy tiếng phát ra từ bục giảng hay sân khấu. Đây cũng là tinh thần của bài Khi sân khấu không còn trái và phải.
• Đặt góc chúc và độ cao của từng loa bằng mô phỏng ba chiều trước khi lắp, thay vì treo lên rồi chỉnh cho tới khi tạm được.
Ở những nơi có micro, như bục giảng nhà thờ hay bàn chủ tọa trong hội trường cũ, tiếng vang dài còn làm tiếng hú xuất hiện sớm hơn. Bá Hùng có phương pháp chống hú đa tầng riêng, phát triển từ nhiều năm làm hội trường, để micro thu rõ giọng nói mà không bùng hú trong những phòng phản xạ mạnh như vậy.

Ba ràng buộc của kiến trúc di sản

Không làm tổn hại vật liệu gốc. Không khoan vào đá, gỗ chạm, phù điêu. Loa được kẹp vào kết cấu sẵn có, đặt trên chân đứng, treo từ những điểm đã có từ trước, hay gắn vào các chi tiết mới được thêm vào trong lần cải tạo.

Có thể tháo ra trả lại nguyên trạng. Đây là nguyên tắc quen thuộc của ngành bảo tồn: mọi thứ thêm vào nên tháo được mà không để lại dấu. Cáp đi theo đường dây điện cũ, theo khe sàn, theo mặt sau phào chỉ, không đục tường mới.

Không được tranh chỗ với kiến trúc. Thiết bị nhỏ, ít điểm, màu khớp với bề mặt nơi nó đặt. Người bước vào phải nhìn thấy vòm trần và kính màu trước, không phải hàng loa. Phần này chúng tôi đã viết kỹ cho kiến trúc sư trong bài Giấu loa, thiết kế loa, hay phô loa.

Với công trình đã được xếp hạng di tích, mọi can thiệp vào kết cấu và bề mặt còn phải theo quy định về bảo vệ di tích và được cơ quan quản lý chấp thuận. Một phương án âm thanh tốt nên được chuẩn bị sao cho dễ thuyết minh và dễ được duyệt.

Vì sao đây là việc của âm thanh chuyên nghiệp

Người ta dễ nghĩ không gian di sản chỉ cần nhạc nền nhẹ, như một hệ đa vùng. Thực tế ngược lại. Nhà thờ ngày nay vừa có thánh lễ vừa có hòa nhạc. Bảo tàng làm triển lãm trải nghiệm với âm thanh nhiều kênh, hiệu ứng, lời kể. Nhà hát cũ đón cả kịch nói lẫn ban nhạc lưu diễn. Những công năng đó đòi hỏi công suất, dải động và độ rõ của loa chuyên nghiệp, chỉ khác ở chỗ chúng phải đến trong một hình hài rất kín đáo.

Xưởng loa chuyên nghiệp Hoa Kỳ mà Bá Hùng làm việc cùng, chế tác tại New Jersey, chuyên làm loa theo ngôn ngữ thiết kế nội thất. Họ có nhiều công trình thuộc đúng nhóm này. Ba trường hợp dưới đây cho thấy ba cách giải khác nhau.

Một nhà hội lịch sử ở Boston

Tòa nhà là một di tích của thời lập quốc nước Mỹ, nay được dùng cho một triển lãm trải nghiệm: âm thanh nhiều kênh, ánh sáng và hoạt họa trình chiếu đưa khách vào giữa những cuộc tranh luận lịch sử từng diễn ra trong chính căn phòng ấy, dùng cả sàn lẫn các tầng ban công làm sân khấu. Ràng buộc được nêu rõ: giữ nguyên tính cách kiến trúc và lịch sử, phủ rộng và đủ xa mà không tranh chỗ với kiến trúc. Trước đó, tiếng vang khiến lời nói rất khó nghe ở nhiều khu vực.

Lời giải là một hệ phân tán: loa cột dáng mảnh làm loa chính, loa cột nhỏ hơn bổ sung hai bên, loa âm phẳng phủ vòng quanh phòng và về phía sau, loa nhỏ riêng cho ban công, và loa siêu trầm ở hai góc trước. Toàn bộ được sơn một màu pha riêng cho không gian. Đại diện đơn vị vận hành di tích nói rằng giờ đây ghế nào cũng là ghế tốt. Họ còn bắt đầu dùng hệ thống cho những việc ban đầu không tính tới: diễn đàn, kịch, hòa nhạc.

Một nhà hát di sản 700 chỗ ở Pennsylvania

Nhà hát có tên trong danh sách di sản quốc gia của Mỹ, nên loa phải kín đáo. Nhưng nó vừa diễn kịch vừa đón các ban nhạc rock lưu diễn, nên loa cũng phải mạnh. Đơn vị tích hợp không chọn qua catalogue. Họ mời nhà sản xuất mang loa tới nghe thử ngay trong khán phòng, trước mặt giám đốc nhà hát.

Cấu hình cuối cùng chia theo từng khu: loa chính có kiểm soát hướng và tầm ném xa cho khu ghế dưới, loa gắn tường cho ban công, loa treo trần dưới ban công, loa siêu trầm treo trên khung cửa sân khấu. Dọc mép sân khấu là năm loa nhỏ cho hàng ghế đầu, loại cho trường âm stereo từ một thùng loa duy nhất, nên khán giả ngồi sát sân khấu vẫn nghe đủ hình ảnh âm thanh mà không bị loa chính bỏ qua. Người thiết kế loa trực tiếp tới cân chỉnh tại chỗ sau khi lắp. Chủ đầu tư hài lòng cả về chất âm lẫn việc loa hợp với vẻ đẹp của khán phòng.

Một nhà thờ ở Wisconsin

Sau lần cải tạo, gian chính bỏ lớp thảm cũ, và căn phòng vang hơn hẳn. Yêu cầu là lời giảng phải rõ, dễ nghe. Có một chi tiết đáng chú ý: sau một trải nghiệm không tốt trước đó, bên chủ đầu tư muốn một hệ hoàn toàn thụ động và không muốn dùng loại loa cột điều hướng bằng điện tử nữa.

Đơn vị tích hợp chọn loa chính có họng kèn kiểm soát hướng tốt, dùng phần mềm mô phỏng ba chiều để xác định độ cao treo và góc chúc, bổ sung loa nhỏ cho các khu phụ và loa siêu trầm cho phần nhạc. Vỏ loa giữ màu trắng tiêu chuẩn, trùng với tông của gian thờ sau cải tạo. Kỹ sư thiết kế nói rằng việc để hệ thống hợp với thẩm mỹ của gian thờ đã giúp hạn chế những phản ứng không vui có thể đến từ giáo dân.

Bài học ở đây không phải loại loa này tốt hơn loại kia. Loa cột điều hướng là công nghệ rất mạnh khi được dùng đúng chỗ, và Bá Hùng cũng có giải pháp âm thanh định hướng cho những bài toán cần tới nó. Bài học là lời giải phải hợp với cả căn phòng lẫn những người sẽ sống với nó hằng tuần: ai vận hành, họ đã từng gặp chuyện gì, và họ cần một hệ đơn giản tới mức nào.

Những gì chúng tôi rút ra cho Việt Nam

  • Đo trước, chọn sau. Một buổi đo thời gian vang tại chỗ cho biết căn phòng cần bao nhiêu kiểm soát hướng, trước khi bàn tới bất kỳ chiếc loa nào.
  • Nghe thử tại chỗ khi có thể. Với không gian di sản, một buổi nghe thử ngay trong công trình đáng giá hơn mọi bảng thông số.
  • Mô phỏng ba chiều để chốt vị trí và góc, giảm số lần phải treo lên tháo xuống trên một bề mặt không được phép tổn hại.
  • Phương án lắp đặt không khoan, tháo ra được, kèm bản vẽ để trình cơ quan quản lý.
  • Màu và hoàn thiện khớp với bề mặt thật, duyệt bằng mẫu.
  • Đôi khi một ít vật liệu xử lý âm đặt ở mặt sau hàng ghế hay trong hốc tường, không chạm tới bề mặt gốc, giúp nhiều hơn một cặp loa nữa.
  • Âm thanh nên được thiết kế cùng ánh sáng kiến trúc, vì cả hai đều cạnh tranh những điểm gắn hiếm hoi trong một không gian không được khoan.

Bá Hùng làm gì trong một dự án di sản

Chúng tôi bắt đầu bằng khảo sát và đo âm học tại chỗ, đọc hồ sơ kiến trúc cùng ban quản lý công trình, rồi kiến trúc giải pháp đưa ra phương án vị trí, cách lắp không xâm hại và mô phỏng độ phủ để chủ đầu tư nhìn thấy kết quả trước khi đặt hàng. Thi công được làm như một phần việc bảo tồn: đường cáp, điểm kẹp, màu hoàn thiện đều được ghi lại để có thể tháo trả nguyên trạng. Chuỗi phía sau loa, từ cáp tín hiệu tới khuếch đại và nguồn, được làm cùng tiêu chuẩn như mọi hệ chuyên nghiệp khác, như chúng tôi đã viết trong Mắt xích mà không ai chụp ảnh.

Sau bàn giao, đội dịch vụ kỹ thuật cân chỉnh lại khi công năng thay đổi và ứng cứu nhanh trước những dịp lễ lớn. Toàn bộ quy trình chạy theo hệ thống quản lý chất lượng ISO 9001 Bá Hùng duy trì liên tục từ năm 2011. Nếu anh chị đang quản lý một nhà thờ, một hội trường cũ, một bảo tàng hay nhà hát có tuổi, hãy mời chúng tôi tới nghe căn phòng đó trước khi bàn tới thiết bị.

Ở một không gian di sản, hệ âm thanh tốt nhất là hệ khiến người ta nghe rõ từng lời, mà nhìn lên vẫn chỉ thấy vòm trần.