Bốn Mươi Năm Nghĩ Về Một Cái Lỗ Trên Trần

Nhìn qua, một chiếc loa âm trần chỉ là một mặt lưới tròn. Phía sau nó là cả một ngành thiết kế riêng, sinh ra từ một câu hỏi rất đơn giản: làm sao để âm thanh ở lại trong căn phòng, còn thiết bị thì không.

Trước thập niên 1980, muốn có nhạc trong nhà thì phải có thùng loa. Thùng gỗ đặt trên kệ, đứng ở góc phòng, dây chạy dọc chân tường. Người thiết kế nội thất phải chừa chỗ cho chúng, còn chủ nhà thì quen dần với việc sống chung.

Rồi một nhóm kỹ sư ở Mỹ thử một ý tưởng mà thời đó nghe khá liều: bỏ cái thùng đi, lấy chính khoảng rỗng trong vách làm thùng loa. Chiếc loa âm tường ra đời như vậy. Nhiều năm sau, những người trong nhóm ấy quy tụ lại trong một công ty chỉ làm đúng một việc là loa cho kiến trúc. Đó là nhà sản xuất Hoa Kỳ mà Bá Hùng chọn làm lõi cho mảng âm thanh kiến trúc.

Câu chuyện ấy dính trực tiếp tới bản vẽ của kiến trúc sư lẫn túi tiền của chủ đầu tư hôm nay, vì một chiếc loa nằm trên trần phải được nghĩ khác hẳn một chiếc loa đặt trên kệ.

Một chiếc loa phải làm vừa lòng nhiều người

Loa đặt trên kệ chỉ phải chiều người nghe. Loa kiến trúc thì khác: trước khi phát ra tiếng đầu tiên, nó đã phải qua tay kiến trúc sư, qua tay đội thi công, rồi mới tới người sống trong căn phòng suốt nhiều năm.

Với kiến trúc sư, câu hỏi là nó trông thế nào khi căn phòng đã hoàn thiện. Mặt lưới mỏng, viền nhỏ, sơn được trùng màu trần, đứng cạnh hàng đèn downlight mà không lạc lõng. Nhà sản xuất này gọi triết lý đó là bắt đầu mọi quyết định từ cách chiếc loa sống trong căn phòng đã xong, chứ không từ cách nó trông ra sao trong hộp.

Với đội thi công, câu hỏi thực dụng hơn nhiều. Người thợ đứng trên giàn giáo, một tay đỡ loa, một tay giữ đèn pin, cổ ngửa lên trần. Cũng chính đội ngũ đã làm ra loa âm tường đầu tiên là người làm ra hệ lắp loa không cần dụng cụ. Một biệt thự có vài chục điểm loa, một khách sạn có vài trăm. Mỗi phút bớt được trên giàn giáo cộng lại thành nhiều ngày công, và mỗi con vít không phải bắt là một chỗ ít đi để sai.

Với người ở, câu hỏi là nghe có hay không, và mười lăm năm sau còn hay không. Loa âm trần nằm trên đầu chứ không đứng trước mặt, nên tiếng cao dễ đi thẳng xuống sàn thay vì tới tai. Nhà sản xuất này làm ra chiếc loa âm trần đầu tiên có tép loa xoay được hướng, để kéo dải cao về đúng chỗ người ngồi. Loa kiến trúc trong nhà của họ đi kèm chế độ bảo hành trọn đời có giới hạn, vì một chiếc loa đã nằm trong trần thì không ai muốn tháo ra.

Một chiếc loa phải làm vừa lòng nhiều người

Một dải sản phẩm, nhiều mức ngân sách

Đây là lý do thực tế nhất khiến Bá Hùng chọn nhà sản xuất này. Họ phủ gần như mọi vị trí mà một công trình có thể cần loa: nhiều dòng âm trần, âm tường từ phổ thông tới cao cấp, dòng tàng hình phủ sơn, dòng ngoài trời và cảnh quan, dòng chịu nước mặn cho vùng biển, dòng thương mại có chứng nhận cho công trình công cộng.

Với chủ đầu tư, điều đó có nghĩa là phân bổ được ngân sách theo từng phòng. Một biệt thự có thể dùng dòng cao nhất cho phòng khách chính, dòng tầm trung cho phòng ngủ, dòng phổ thông cho hành lang và khu phụ, loa tàng hình cho phòng có trần trang trí, loa cảnh quan cho sân vườn. Tất cả chung một nhà sản xuất, một đầu mối kỹ thuật, một chính sách bảo hành. Một khách sạn cũng vậy, chỉ khác ở quy mô: sảnh, nhà hàng, hồ bơi, phòng nghỉ, mỗi nơi một dòng, nhưng không phải trộn năm sáu nhãn hiệu khác nhau trong cùng một hồ sơ thiết kế.

Với kiến trúc sư, nó có nghĩa là một đầu mối tài liệu kỹ thuật để đưa vào bản vẽ, thay vì gom catalogue của năm sáu hãng với năm sáu cách trình bày khác nhau.

Một dải sản phẩm, nhiều mức ngân sách

Phía sau chiếc loa

Loa chỉ là đầu cuối của một chuỗi. Chiếc loa tốt nhất cũng không cứu được một hệ thống có ampli chập chờn, dây kém hay nguồn điện bẩn, mà chuyện này ở Việt Nam không hiếm.

Bá Hùng không mua trọn một hãng cho cả chuỗi. Mỗi tầng được chọn riêng, theo những gì đã kiểm chứng ở công trình. Phần khuếch đại có hai lựa chọn, tùy công trình. Với nhà hàng, cửa hàng, sảnh khách sạn, khuếch đại và điều khiển vùng giao cho một nhà sản xuất Anh Quốc hơn bốn mươi năm làm âm thanh thương mại, loại thiết bị đã chạy ngày đêm ở nhiều nước. Với biệt thự nhiều phòng, phòng nghe riêng hay khách sạn cần hàng chục kênh trong một tủ rack nhỏ, Bá Hùng dùng ampli đa kênh của một nhà sản xuất Đức: tới 32 kênh gói trong 1U hoặc 2U, có dòng không quạt nên đặt cạnh phòng ngủ cũng không nghe tiếng rì, mỗi kênh có bộ xử lý riêng nên bỏ được hộp xử lý loa rời, và chế độ chờ thông minh cắt tới 67% điện năng lúc không phát nhạc. Dây loa và dây tín hiệu từ một nhà sản xuất Nhật Bản chuẩn phòng thu. Bảo vệ và lọc nguồn từ một đối tác Hoa Kỳ, để những đợt sụt áp, xung sét lan truyền và nhiễu từ thang máy, máy lạnh không đi vào hệ thống. Toàn bộ được ghép thành một hệ âm thanh thương mại đa vùng và kiến trúc hoàn chỉnh.

Phía sau chiếc loa

Vì sao chuyện này nên bắt đầu từ bản vẽ

Bốn mươi năm của ngành loa kiến trúc rút lại thành một bài học cho người làm công trình: chiếc loa rẻ nhất để làm đúng là chiếc loa được tính từ bản vẽ. Vị trí trên trần phải tránh dầm, miệng gió, đầu báo khói. Đường dây phải đi lúc thô. Loại loa phải chọn trước khi chọn vật liệu trần. Để tới đợt hoàn thiện mới hỏi thì lựa chọn chỉ còn lại một nửa.

Kiến trúc sư có thể đọc các ghi chú kỹ thuật dành riêng cho đơn vị thiết kế ở Architect Hub. Chủ đầu tư biệt thự hay công trình nghỉ dưỡng có thể xem cách Bá Hùng ngồi cùng bàn với kiến trúc sư từ thiết kế cơ sở. Còn nếu căn phòng của anh chị đẹp nhưng vang tới mức nói không ai nghe rõ, bài toán nằm ở một chỗ khác.

Vì sao chuyện này nên bắt đầu từ bản vẽ

Người ta không nhớ chiếc loa trên trần. Người ta nhớ căn phòng có âm nhạc. Bốn mươi năm của ngành này là để giữ cho điều đó đúng.