Lớp 1. Một gian phòng, hai yêu cầu ngược chiều nhau

Nhà thờ thuộc về số rất ít loại công trình được con người xây, qua nhiều thế kỷ, với chủ ý giữ âm thanh ở lại. Đá, kính, gỗ cứng, vòm cao, tất cả đều phản âm. Tiếng vang không phải lỗi thiết kế, nó là một phần của cảm thức thiêng liêng, và phần lớn thánh nhạc trên thế giới được viết cho chính loại không gian này.

Chính phẩm chất ấy lại nuốt mất lời giảng. Tiếng nói được hiểu nhờ những phụ âm sắc và ngắn nối nhau rất nhanh. Trong một gian thánh vang, đuôi của âm trước chưa tắt thì âm sau đã tới, chồng lên nhau và bôi nhoè vào nhau. Người ngồi cuối biết có người đang nói nhưng không bắt được chữ.

Độ rõ lời nói có thước đo, không phải cảm tính. Chỉ số STI theo IEC 60268-16 quy về một con số từ 0 tới 1. Với hệ thống truyền tin bằng giọng nói, ngưỡng thường được lấy làm mốc là trung bình 0,50 và tối thiểu 0,45 tại từng điểm đo. Điều đáng nói là STI là thuộc tính của căn phòng cộng với hệ thống, không phải thuộc tính của thiết bị. Nó được định đoạt phần lớn trên bản vẽ kiến trúc, trước khi có ai đi mua loa.

Phản xạ tự nhiên khi nghe không rõ là vặn to lên. Trong nhà thờ đó là cái bẫy: công suất lớn hơn chỉ kích thêm tiếng vang, âm thanh to hơn và đồng thời mờ hơn. Đòn bẩy thật nằm ở chỗ khác, ở việc đưa năng lượng âm xuống đúng nơi có người ngồi và tránh xa những bề mặt sẽ dội nó trở lại. Đây là lý do giải pháp âm thanh định hướng và các cột loa điều hướng chùm tia gần như luôn có mặt trong phương án nhà thờ, đặc biệt ở những công trình di sản nơi không được đụng vào bề mặt kiến trúc. Phần còn lại thuộc về xử lý âm học công trình: vài mảng tiêu âm kín đáo đặt đúng chỗ, thường ở mặt sau và dưới ban công, có sức nặng hơn nhiều so với việc tăng gấp đôi số loa.

Cùng một gian phòng ấy còn phải phục vụ hai chế độ ngược nhau trong cùng một buổi lễ. Khi là lời đọc và lời giảng, hệ thống làm chủ: trực tiếp, kiểm soát, hạn chế kích vang. Khi là tiếng đàn và thánh ca, hệ thống lùi lại để chính tiếng vang tự nhiên mang âm nhạc đi, đúng như kiến trúc đã được dựng lên để làm. Với những cộng đoàn có ban nhạc và nhạc khuếch đại, hệ thống phải nâng được lên mức âm thanh biểu diễn chuyên nghiệp. Ba trạng thái đó nên được giải quyết bằng ba chế độ cài sẵn, không phải bằng một cấu hình thoả hiệp ở giữa rồi bắt người vận hành tự xoay xở.

Và đây là chỗ mà bài toán khó nhất của nghề chúng tôi xuất hiện. Micro của vị chủ tế và loa phục vụ cộng đoàn buộc phải ở chung một gian phòng, thường cách nhau không xa. Kỹ thuật chống hú đa tầng của Bá Hùng, trong điều kiện tối ưu gồm không gian đủ lớn, trần đủ cao và âm học được xử lý đúng, cho phép micro làm việc ở khoảng cách tới 160cm. Con số này là trần kỹ thuật, không phải cấu hình mặc định. Ý nghĩa của nó nằm ở định luật bình phương nghịch đảo: đi từ 20cm ra 160cm là mất khoảng 18dB, tương đương phải bù lại 64 lần công suất. Một phòng bình thường không cần tới ngưỡng đó, nhưng cùng một kỹ thuật ấy để lại một biên an toàn rất rộng, và biên an toàn là thứ giữ cho buổi lễ không bị một tiếng hú cắt ngang. Đi cùng là hệ micro và bục giảng, quy hoạch tần số cho micro không dây khi trong nhà thờ có đồng thời nhiều bộ đang hoạt động, và micro cho ca đoàn đặt sao cho không biến thành đường vòng phản hồi.

Cuối cùng, có một nhóm người mà một cộng đoàn chu đáo không bỏ quên: những tín hữu lớn tuổi và người nghe kém. Vòng nghe từ trường theo IEC 60118-4 đưa tín hiệu thẳng vào máy trợ thính, để người ngồi xa nhất và nghe khó nhất vẫn dự phần trọn vẹn. Đây là hạng mục rẻ so với tổng đầu tư, và là hạng mục nói nhiều nhất về tinh thần của công trình. Toàn bộ lớp này nằm trong giải pháp âm thanh chuyên nghiệp và giải pháp âm thanh kiến trúc của chúng tôi.

Lớp 3. Buổi lễ diễn ra một lần, cộng đoàn thì không chỉ có mặt trong gian thánh

Có những người không tới được: người đau bệnh, người già yếu, người đi làm xa, người ở nước ngoài. Trong vài năm gần đây, phần cộng đoàn tham dự qua màn hình đã trở thành một phần thật của đời sống giáo xứ, không còn là giải pháp tình thế.

Chỗ hay sai nhất khi làm phần này rất dễ chỉ ra. Người ta lấy tín hiệu cho livestream từ chính hệ loa của phòng, hoặc tệ hơn, từ micro gắn trên máy quay. Kết quả là người xem ở nhà nghe được toàn bộ tiếng vang của gian thánh cộng thêm tiếng ho và tiếng ghế, còn lời giảng thì chìm. Đường tiếng cho phát trực tuyến phải là một đường trộn riêng, lấy trực tiếp từ các nguồn micro, hoàn toàn độc lập với đường tiếng phục vụ cộng đoàn trong phòng. Đây là khác biệt giữa một buổi phát xem được và một buổi phát mà người ta mở lên rồi tắt sau ba phút.

Phần hình thuộc về giải pháp hình ảnh và hội nghị truyền hình, cộng tác, visual: camera đặt cố định ở các góc đã tính trước, chuyển cảnh theo kịch bản phụng vụ, không cần người quay. Bên trong gian thánh, màn hình hoặc màn LED đặt đúng chỗ giúp cộng đoàn theo được lời bài hát và bài đọc, phục vụ trực tiếp cho việc cùng hát và cùng đọc. Ngoài sân, cũng chính hạ tầng ấy đưa hình ảnh gian thánh ra tới đám đông. Còn digital signage, IPTV và video streaming lo phần lịch lễ, thông báo, tin sinh hoạt của các hội đoàn trên các màn hình ở nhà chờ và hành lang, thay cho tờ giấy dán tường.

Ánh sáng cho quay hình là một hạng mục riêng mà hầu hết dự án bỏ qua rồi phát hiện quá muộn. Một gian thánh đẹp với mắt người có thể là một cảnh quay tối và bệt màu, vì camera cần độ rọi trên khuôn mặt và cần đèn không nhấp nháy khi ghi hình. Một vài vị trí đèn được tính từ đầu, thuộc ánh sáng biểu diễn hoặc chiếu sáng kiến trúc và sân khấu, rẻ hơn rất nhiều so với việc chữa cháy sau khi hệ thống đã lắp xong.

Khuôn viên nhà thờ hiếm khi chỉ có gian thánh. Hội trường giáo xứ, nhà giáo lý, phòng sinh hoạt hội đoàn là nơi diễn ra phần lớn hoạt động trong tuần. Hội trường đa năng cần cách tiếp cận của nhóm khán phòng đa năng và hội trường, với sân khấu, màn rèm, cơ khí sân khấu ở mức phù hợp và ghế hội trường. Nếu có diễn nguyện hay hoạt cảnh thường xuyên, tham khảo thêm cách làm ở nhóm nhà hát và sân khấu biểu diễn. Các lớp giáo lý thì gần với bài toán của nhóm giáo dục hơn là bài toán nhà thờ, và có thể dùng lại giải pháp Edtech cùng công cụ dạy học số ở quy mô vừa phải.

Với những nhà thờ là công trình được xếp hạng hoặc có giá trị lịch sử, mọi can thiệp đều bị ràng buộc, và kinh nghiệm ở nhóm bảo tàng và di sản trở nên trực tiếp hữu dụng: thiết bị phải lùi vào, tuyến cáp phải đi theo đường đã có, và mọi thứ gắn lên phải tháo ra được mà không để lại vết.

Lớp 5. Nền móng, và ai là người bấm nút sau khi nhà thầu rút đi

Mọi thứ ở bốn lớp trên đều đứng trên hai thứ ít khi được nhắc trong buổi trình bày phương án: nguồn điện và mạng.

Nguồn điện ở nhiều nhà thờ là nguồn cũ, cải tạo qua nhiều đợt, dùng chung giữa đèn, quạt, điều hoà và hệ tín hiệu. Đây là nguyên nhân thật của phần lớn tiếng ù nền mà người ta vẫn tưởng là do loa kém hay do dây rẻ. Một tuyến nguồn riêng cho hệ tín hiệu, một điểm tiếp địa duy nhất, cộng thiết bị lọc và bảo vệ đúng chỗ, xử lý được vấn đề này ngay từ gốc. Phần mạng thì thuộc hạ tầng mạng thiết kế riêng cho AV, và khi hệ có kết nối ra ngoài để phát trực tuyến thì hạ tầng và an ninh mạng không còn là tuỳ chọn.

Nhưng biến số lớn nhất của nhóm công trình này vẫn là con người. Người vận hành là thiện nguyện viên và sẽ đổi. Cho nên thiết kế đúng cho nhà thờ có một yêu cầu mà các nhóm khách khác không có: giao diện phải đơn giản tới mức không thể bấm sai, các cấu hình quan trọng phải được khoá lại để không ai vô ý chỉnh mất, và mỗi loại buổi lễ nên gọi ra được bằng một nút duy nhất. Toàn bộ độ phức tạp nằm ở bên trong, phần lộ ra ngoài phải càng ít càng tốt.

Kèm theo đó là khả năng nhìn thấy hệ thống từ xa. Giám sát và quản lý từ xa hạ tầng cho phép phát hiện một thiết bị đang hỏng dần vào ngày thường, thay vì phát hiện nó vào tối Giáng sinh. Dịch vụ AV chăm sóc chủ động và dịch vụ kỹ thuật của chúng tôi được xây quanh đúng bài toán này: hệ thống không có người trực chuyên trách, nhưng vẫn phải chạy đúng vào những giờ không cho phép sai.

Với các hạng mục vận hành toà nhà ở khối nhà xứ và nhà mục vụ, Smart Building và nhà thông minh cung cấp phần điều khiển tập trung cho đèn, điều hoà và lịch hoạt động, ở mức vừa đủ chứ không cần cầu kỳ.

Bá Hùng làm việc với nhà thờ như thế nào

Chúng tôi bắt đầu từ âm học thật của chính gian phòng đó và từ nếp của buổi lễ, chứ không bắt đầu từ danh mục thiết bị. Thứ tự này không đảo được, và nó là nội dung của tư duy kiến trúc giải pháp mà chúng tôi theo đuổi suốt hơn hai mươi năm.

Phần lõi công nghệ đến từ các đối tác trực tiếp tại G7 và Châu Âu, những nhà sản xuất chuyên sâu về điều hướng chùm tia, âm thanh kiến trúc và phát thanh cảnh báo. Quy trình được vận hành theo hệ thống quản lý chất lượng ISO 9001 duy trì liên tục từ năm 2011, và cam kết đi cùng công trình sau bàn giao được mô tả trong phương pháp làm việc cùng những chứng thực đã nhận.

Nếu quý vị là kiến trúc sư hoặc đơn vị thiết kế đang làm một công trình tôn giáo, Architect Hub là nơi chúng tôi viết riêng cho bước thiết kế cơ sở. Nếu quý vị là hội đồng giáo xứ đang cân nhắc một hạng mục cụ thể, danh mục giải pháp và các nhóm thị trường khác cho thấy cùng một lớp bài toán đã được giải ở những loại công trình nào.

Một nhà thờ tồn tại để không ai bị bỏ lại bên ngoài: từ hàng ghế đầu tới hàng ghế cuối, người khách lạ lần đầu ghé vào, cụ già nghe đã kém, người đang nằm ở nhà và mở màn hình lên. Một hệ thống để sót dù chỉ một người trong số đó là đã đi ngược lại chính lý do gian phòng ấy được dựng lên.

Chi phí sửa một sai sót công nghệ tăng theo cấp số nhân qua từng mốc: ý tưởng, thiết kế cơ sở, thi công thô, hoàn thiện. Nếu công trình của quý vị còn đang ở bản vẽ, đó là thời điểm rẻ nhất để nói chuyện. Gửi bản vẽ cho kiến trúc sư giải pháp của Bá Hùng.