Còi đã reo. Nhưng không ai biết phải đi đâu

Còi đã reo. Nhưng không ai biết phải đi đâu

Góc Nhìn Bá Hùng

Khói bắt đầu len vào hành lang tầng ba. Hệ thống báo cháy hoạt động đúng như thiết kế: một hồi còi vang lên, chói và đều, dội khắp tòa nhà.

Rồi điều mà không bản vẽ nào lường trước bắt đầu xảy ra. Vài trăm con người, ở vài chục căn phòng khác nhau, cùng lúc ngẩng đầu lên với cùng một câu hỏi. Còi kêu, nhưng cháy ở đâu. Lối nào an toàn để đi, lối nào dẫn thẳng vào chỗ khói đang dày lên. Cầu thang bên trái hay bên phải. Tiếng còi không trả lời bất kỳ câu hỏi nào trong số đó. Nó chỉ nói một điều duy nhất: có chuyện. Rồi để mặc mỗi người tự đoán phần còn lại.

Và trong một đám đông đang hoảng, phần lớn người ta không đoán. Người ta nhìn nhau. Người ta đi theo người bên cạnh. Người bên cạnh cũng đang đi theo một ai đó khác. Cả một dòng người di chuyển không phải vì biết đường, mà vì thấy người khác di chuyển. Đôi khi cả dòng đó đi đúng. Đôi khi nó đi thẳng về phía nguy hiểm, nhanh và dứt khoát, chỉ vì người dẫn đầu tình cờ quay nhầm hướng.

Khoảng cách giữa một tiếng động và một chỉ dẫn

Đây là điều ít người đầu tư tòa nhà thực sự dừng lại để nghĩ tới. Một tiếng còi và một giọng nói bình tĩnh chỉ rõ lối đi là hai thế giới hoàn toàn khác nhau, dù trên hồ sơ chúng có thể được xếp chung một dòng là hệ thống báo động.

Tiếng còi truyền đi nỗi sợ, nhưng không truyền đi thông tin. Nó làm tim đập nhanh hơn mà không làm cái đầu sáng ra. Trong khi đó, thứ quyết định một cuộc sơ tán thành hay bại không phải là người ta có sợ hay không, mà là bao lâu sau tiếng báo động đầu tiên thì họ thực sự bắt đầu di chuyển đúng hướng. Khoảng thời gian người ta đứng chôn chân vì không biết làm gì, khoảng thời gian đó mới là thứ giết người, chứ không phải ngọn lửa ở thời điểm đó.

Một giọng nói rõ ràng, nói đúng thứ tiếng người trong tòa nhà hiểu, chỉ rõ khu vực nào cần rời đi và đi theo hướng nào, rút ngắn khoảng chết đó lại. Nó biến một đám đông hoang mang thành những dòng người có định hướng. Đó là toàn bộ khác biệt giữa một hệ thống làm cho có và một hệ thống thật sự cứu được người. Và nó không phải là chuyện to nhỏ, không phải chuyện âm thanh hay hay dở. Nó là chuyện sống và chết, đo bằng những phút đầu tiên.

Cái ngày mà mọi câu hỏi đổ về một người

Giả sử điều tệ nhất đã xảy ra. Có người không ra được. Sau đám cháy, luôn có một giai đoạn thứ hai mà ít ai hình dung ra trước: giai đoạn của những câu hỏi.

Đoàn kiểm tra đến. Họ không hỏi tòa nhà có lắp hệ thống báo động hay không, vì gần như tòa nhà nào cũng có. Họ hỏi một câu khó hơn nhiều. Hệ thống đó, vào đúng thời điểm xảy ra sự việc, có thực sự giúp người bên trong biết đường thoát ra không, hay nó chỉ kêu lên rồi để mặc họ. Họ truy ngược lại hồ sơ. Ai thiết kế. Ai nghiệm thu. Ai ký vào tờ giấy xác nhận tòa nhà đủ điều kiện đưa vào sử dụng. Ai chịu trách nhiệm bảo trì để đảm bảo nó còn hoạt động sau nhiều năm.

Và ở cuối chuỗi câu hỏi đó luôn có một cái tên. Một con người cụ thể, người đã đặt bút ký, người đã phê duyệt khoản đầu tư, người đã tin rằng phần an toàn coi như đã xong khi công trình qua nghiệm thu. Người đó, vào cái ngày bình thường khi quyết định chọn hệ thống, gần như chắc chắn không hình dung được rằng có ngày mình sẽ phải ngồi giải thích cho một đoàn điều tra vì sao mình chọn cái rẻ, cái đủ qua cửa, thay vì cái thật sự nói được cho người ta biết đường sống.

Trách nhiệm ở đây không dừng lại ở tiền bạc hay uy tín. Khi có thương vong, nó bước sang một lãnh địa khác, lãnh địa mà một chữ ký từ nhiều năm trước có thể quay lại thành một câu hỏi rất nặng đặt trước mặt bạn. Đây là loại rủi ro mà không bản báo giá nào ghi ra, nhưng nó luôn đi kèm mọi quyết định về hệ thống an toàn, dù người quyết định có ý thức được hay không.

Một lằn ranh vừa được vẽ lại

Có một chi tiết khiến chuyện này trở nên cấp bách hơn ở thời điểm hiện tại, chứ không phải một mối lo mơ hồ nào đó cho tương lai.

Khung quy định về hệ thống báo động bằng giọng nói cho công trình tại Việt Nam vừa được siết lại và nâng lên rõ rệt, với những yêu cầu cụ thể mà trước đây chưa từng được đặt ra chặt đến vậy. Nói cách khác, lằn ranh giữa tuân thủ và không tuân thủ vừa được vẽ lại, và nó được vẽ ở một vị trí cao hơn trước. Nhiều tòa nhà từng được xem là đạt yêu cầu theo chuẩn cũ giờ có thể đang đứng ở phía sai của lằn ranh mới mà chủ đầu tư còn chưa kịp nhận ra.

Điều đáng ngại không phải bản thân quy định mới, mà là khoảng lặng trước khi người ta phát hiện ra mình đã lỗi nhịp. Một tòa nhà không tự nói cho bạn biết nó không còn đạt chuẩn. Nó vẫn vận hành bình thường, còi vẫn kêu khi thử, mọi thứ trông vẫn ổn, cho đến đúng cái ngày có người tới kiểm tra, hoặc tệ hơn, đúng cái ngày thực sự có cháy. Cả hai thời điểm đó đều là thời điểm quá muộn để bắt đầu đặt câu hỏi lẽ ra nên hỏi từ lâu.

Câu hỏi cần đặt khi chưa có gì xảy ra

Nghịch lý của mọi hệ thống an toàn là bạn bỏ tiền ra mua một thứ mà bạn cầu mong cả đời không bao giờ phải dùng đến. Chính vì thế nó dễ bị đối xử như một thủ tục: mua cho đủ, lắp cho xong, ký cho qua, rồi quên. Cho đến giây phút nó là thứ duy nhất còn đứng giữa vài trăm con người và một lối thoát.

Câu hỏi đúng, vì vậy, không phải là tòa nhà của bạn đã có hệ thống báo động chưa. Gần như chắc chắn là có. Câu hỏi đúng là: nếu ngay bây giờ khói bắt đầu bốc lên ở một tầng, hệ thống ấy sẽ chỉ kêu lên, hay sẽ nói cho từng người trong tòa nhà biết chính xác họ phải đi đâu. Và nếu bạn không chắc câu trả lời, thì đó chính là câu trả lời.

Trả lời được câu hỏi đó một cách trung thực đòi hỏi nhiều hơn một danh sách thiết bị. Nó đòi hỏi người hiểu rằng an toàn không phải là món hàng lắp xong là hết, mà là một cam kết phải sống được vào đúng cái ngày tệ nhất. Thiết bị, kể cả thiết bị tốt từ các nhà sản xuất chuyên trách của G7, chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ là cách toàn bộ hệ thống được thiết kế, kiểm tra và duy trì để nó thực sự cất tiếng, đúng lúc, đúng chỗ, khi mọi thứ khác đã hỏng.

Một hệ thống an toàn không được đánh giá bằng việc nó có kêu hay không. Nó được đánh giá bằng việc, trong phút giây hỗn loạn nhất, nó có nói cho người ta biết đường sống hay không. Còi thì tòa nhà nào cũng có. Câu hỏi là tòa nhà của bạn có tiếng nói.