Cart
Continue shopping
Go to cart

Một con số duy nhất

Một con số duy nhất

Cách đo được thứ mà ai cũng tưởng là cảm tính, và vì sao con số đó thay đổi toàn bộ cuộc chơi

Trong hầu hết các cuộc tranh cãi về âm thanh, có một khoảnh khắc mà mọi thứ sụp đổ.

Đó là khoảnh khắc một bên nói rằng nghe không rõ, và bên kia nói rằng tôi nghe rõ mà.

Từ giây phút đó trở đi, không còn cuộc tranh luận nào nữa. Chỉ còn hai cảm giác đối chọi, và bên nào có quyền lực lớn hơn thì bên đó thắng.

Đây là lý do vì sao rất nhiều hội trường tệ vẫn được nghiệm thu. Không phải vì ai đó gian dối. Mà vì không ai có công cụ để chứng minh rằng nó tệ.

Công cụ đó tồn tại. Nó đã tồn tại từ năm 1973. Và điều đáng ngạc nhiên là gần như không kiến trúc sư Việt Nam nào biết đến nó.

Nghe rõ không phải là một cảm giác. Nó là một tỷ lệ.

Hãy bắt đầu bằng cách hiểu vấn đề thật sự.

Khi anh nói, giọng anh không phải là một dòng âm thanh liên tục. Nó là một chuỗi những đợt lên xuống rất nhanh. Âm lượng tăng, giảm, ngắt, nối. Chính những đợt lên xuống đó mang thông tin.

Nếu tôi lấy giọng anh và làm phẳng nó đi, giữ nguyên độ to nhưng xóa hết những biến động, anh sẽ nghe thấy một tiếng ù đều đều. To y như cũ. Và hoàn toàn vô nghĩa.

Bây giờ, chuyện gì xảy ra trong một căn phòng vang?

Âm thanh của một âm tiết chưa kịp tắt thì âm tiết tiếp theo đã đến. Chúng chồng lên nhau. Những khoảng lặng giữa các âm tiết bị lấp đầy bởi phần đuôi vang của âm tiết trước.

Nói cách khác: căn phòng đang LÀM PHẲNG giọng nói của anh.

Nó không làm giọng anh nhỏ đi. Nó làm mất đi những biến động, và những biến động chính là thông tin.

Đó là lý do vì sao trong một hội trường tệ, người ta vẫn nghe thấy rất to, mà vẫn không hiểu được lời.

Và đây chính là chỗ mà một chỉ số có thể được xây dựng. Bởi vì nếu vấn đề là sự mất mát của những biến động, thì ta có thể đo được: bao nhiêu phần trăm biến động còn sống sót sau khi đi từ miệng người nói tới tai người nghe?

STI: bảy dải tần, mười bốn nhịp, một con số

Chỉ số đó gọi là STI, viết tắt của Speech Transmission Index. Nó được hai nhà khoa học Hà Lan phát triển tại viện TNO từ năm 1973, và ngày nay nó được quy định trong tiêu chuẩn quốc tế IEC 60268-16.

Cách nó hoạt động, nói một cách đơn giản nhất, là thế này.

Người ta phát vào phòng một tín hiệu thử, được điều biến theo mười bốn nhịp khác nhau, tương ứng với những nhịp mà giọng nói con người thật sự dao động. Rồi họ đo xem, ở phía người nghe, còn lại bao nhiêu phần của những nhịp đó.

Việc này được lặp lại trên bảy dải tần, từ trầm tới cao.

Kết quả là một ma trận. Và từ ma trận đó, người ta rút ra một con số duy nhất, nằm từ 0 đến 1.

Số 0 nghĩa là mọi biến động đã bị xóa sạch. Người nghe thấy tiếng, nhưng không phân biệt được một chữ nào.

Số 1 nghĩa là mọi biến động đến nguyên vẹn. Rõ như đứng cách nhau một mét trong phòng yên tĩnh.

Thực tế thì mọi căn phòng đều nằm đâu đó ở giữa.

Bao nhiêu là đạt

Đây là câu hỏi mà anh đã hỏi, và bây giờ tôi trả lời được, vì thang này là thang công khai, quy định trong tiêu chuẩn, và không ai có quyền diễn giải lại nó.

Thang phân loại theo IEC 60268-16 như sau.

Dưới 0,30: không thể hiểu được. Người nghe không nhận ra được lời nào.

Từ 0,30 đến 0,45: kém. Người nghe phải đoán phần lớn nội dung.

Từ 0,45 đến 0,60: tạm được. Nghe hiểu được, nhưng phải tập trung, và mệt rất nhanh.

Từ 0,60 đến 0,75: tốt. Đây là vùng mà một hội trường tử tế nên nằm.

Trên 0,75: xuất sắc. Và đây là chỗ tôi cần nói thẳng với anh.

Con số trên 0,75 là con số rất khó đạt trong một không gian lớn. Trong âm học phòng, nó là một mức bất thường, và bất kỳ ai hứa hẹn nó cho một hội trường bốn trăm chỗ mà không kèm điều kiện thì anh nên hỏi lại rất kỹ.

Ngược lại, với những không gian công cộng lớn và ồn, ngay cả mức tạm được cũng là một mục tiêu thực tế cho hệ thống thông báo.

Nói cách khác: con số đạt không phải là một hằng số. Nó phụ thuộc vào việc căn phòng đó làm gì.

Một hội trường có diễn giả cần nằm ở vùng tốt. Một hệ thống thông báo trong nhà ga cần đạt ngưỡng tối thiểu để lệnh sơ tán được hiểu. Một phòng họp nhỏ có thể đòi hỏi cao hơn.

Nhưng điểm mấu chốt không phải là con số. Điểm mấu chốt là: giờ đây có một con số.

Điều mà con số này thay đổi

Hãy quay lại khoảnh khắc ở đầu bài. Khoảnh khắc mà một bên nói nghe không rõ và bên kia nói tôi nghe rõ mà.

Bây giờ hãy hình dung cùng khoảnh khắc đó, nhưng trong hồ sơ có một dòng ghi rằng hội trường này phải đạt STI tối thiểu 0,60 tại mọi vị trí khán giả, đo theo IEC 60268-16, trong điều kiện phòng có người.

Cuộc tranh cãi biến mất.

Không còn hai cảm giác đối chọi nữa. Chỉ còn một máy đo, một con số, và một câu hỏi: đạt hay không đạt.

Và đây là điều mà tôi muốn anh thấy rõ: sự tồn tại của con số này chuyển toàn bộ rủi ro từ vai anh sang vai người thi công.

Trước đó, nếu hội trường tệ, anh là người phải giải thích với chủ đầu tư. Anh không có bằng chứng, anh chỉ có cảm giác, và cảm giác thì không thắng được ai.

Sau đó, nếu hội trường không đạt con số đã cam kết, thì người phải sửa là người đã ký vào con số đó.

Một chỉ tiêu đo được không phải là một thủ tục hành chính. Nó là chiếc áo giáp duy nhất mà anh có.

Ai đo, và đo lúc nào

Ba điều cần chốt trong hồ sơ, và nếu thiếu một trong ba thì con số trở nên vô dụng.

Thứ nhất: đo ở đâu.

Không phải một điểm. Phải là nhiều điểm, trải khắp khu vực khán giả, và bắt buộc phải bao gồm những vị trí xấu nhất: hàng ghế cuối, hai góc xa, và ngay dưới ban công nếu có.

Bởi vì một hệ thống có thể đạt xuất sắc ở giữa phòng và thất bại hoàn toàn ở góc, và giá trị trung bình sẽ che giấu điều đó.

Thứ hai: đo trong điều kiện nào.

Phòng trống hay phòng có người? Điều hòa bật hay tắt? Đây không phải là chi tiết kỹ thuật vụn vặt. Bốn trăm con người hấp thụ âm thanh rất mạnh, nên phòng trống và phòng đông là hai căn phòng khác nhau. Còn tiếng ồn của điều hòa thì trực tiếp kéo con số xuống, vì tiếng ồn nền cũng lấp đầy những khoảng lặng giữa các âm tiết, y hệt như tiếng vang.

Nếu hồ sơ không ghi rõ điều kiện đo, thì bên thi công sẽ chọn điều kiện có lợi nhất cho họ. Và họ không sai, vì anh đã không nói.

Thứ ba: ai đo, và ai trả tiền nếu không đạt.

Đây là câu hỏi mà tôi đã viết cả một bài riêng, nên tôi chỉ nhắc lại kết luận: nếu hồ sơ không trả lời câu này, thì khi hội trường không đạt, sẽ không ai vi phạm hợp đồng cả. Mọi người sẽ nhìn nhau, và anh sẽ là người ở lại với vấn đề.

Một cảnh báo về chính con số này

Tôi phải nói điều này, kẻo anh dùng công cụ vừa được trao sai cách.

STI đo được lời nói có đến được tai người nghe hay không. Nó KHÔNG đo được âm nhạc nghe có hay không.

Một căn phòng đạt STI rất cao có thể là một căn phòng khô khốc, chết chóc, mà trong đó một dàn hợp xướng nghe như hát trong tủ quần áo.

Nhà thờ và nhà hát giao hưởng cố tình có STI thấp hơn, vì sự vang là thứ người ta trả tiền để có.

Cho nên với một hội trường đa năng, vừa họp vừa biểu diễn, anh đang đối mặt với một mâu thuẫn thật sự: lời nói muốn phòng khô, âm nhạc muốn phòng vang.

Đó là một bài toán khó, và nó có lời giải, nhưng lời giải không nằm ở việc chọn một con số. Nó nằm ở việc thiết kế căn phòng để có thể thay đổi đặc tính của chính nó, hoặc ở việc quyết định xem cái gì quan trọng hơn.

Bất kỳ ai nói với anh rằng có thể tối ưu cả hai cùng lúc mà không phải đánh đổi gì, thì người đó đang bán hàng.

Và đây là chỗ chúng tôi đứng

Chúng tôi ký vào con số STI trong hợp đồng. Ở những công trình mà hình khối đã đóng, vật liệu đã chốt, và mọi cánh cửa kiến trúc đã khép lại.

Đó là chỗ mà phần lớn thị trường bắt đầu nói về những điều kiện bất khả kháng.

Chúng tôi làm được điều đó không phải nhờ thiết bị, vì thiết bị thì ai cũng mua được. Chúng tôi làm được vì hơn hai mươi năm qua chúng tôi chỉ tập trung vào đúng một bài toán: giữ cho những biến động của giọng nói còn sống sót trên đường đi tới tai người nghe, trong những căn phòng đang cố xóa chúng đi.

Cách làm thì không có trên blog này. Nhưng con số thì có, và chữ ký thì có.

Trong nghề này, một chữ ký đáng tin hơn mọi bài viết. Kể cả bài viết này.

Nếu anh đang chuẩn bị hồ sơ cho một không gian có người nói và người nghe, hãy gửi cho chúng tôi mặt cắt và mô tả công năng.

Chúng tôi sẽ nói cho anh biết với hình khối hiện tại, con số STI khả thi nằm ở đâu, và cần thay đổi gì để nâng nó lên.

Con số đó anh có thể đưa vào hồ sơ và bắt mọi nhà thầu cam kết. Kể cả chúng tôi.

Related article