Cart
Continue shopping
Go to cart

Sự phản bội của đối xứng

Sự phản bội của đối xứng

Vì sao thứ ngôn ngữ mà kiến trúc sư yêu nhất lại là thứ mà âm học sợ nhất

Đối xứng là điều đầu tiên anh học, và là điều cuối cùng anh từ bỏ.

Nó có mặt trong đền Parthenon, trong Tử Cấm Thành, trong nhà thờ Gothic, trong gần như mọi công trình mà loài người dựng lên để nói rằng nơi này quan trọng. Nó là cách kiến trúc phát biểu về trật tự, về sự bình đẳng của người quan sát, về việc không có góc nào bị bỏ rơi.

Nên khi anh vẽ vị trí loa, phản xạ của anh là căn đều. Hai bên cân nhau. Khoảng cách bằng nhau. Nhìn từ chính diện là một bố cục sạch sẽ, không có gì phải giải thích.

Rồi có người bảo anh rằng phải xê một cái sang trái ba mươi centimet, và xoay nghiêng nó đi một góc mà nhìn từ dưới lên trông như một cái gì đó bị lắp cẩu thả.

Anh sẽ nghĩ họ đang lười. Hoặc thi công ẩu rồi đổ cho kỹ thuật.

Sự thật khó chịu hơn thế. Trong âm học, đối xứng không phải là bạn của anh. Ở nhiều tình huống, nó chính là thứ đang giết chết căn phòng.

Hai bức tường song song là một cái bẫy

Hãy bắt đầu bằng thứ đơn giản nhất và tàn nhẫn nhất.

Anh có một căn phòng chữ nhật. Hai bức tường đối diện, phẳng, cứng, song song hoàn hảo. Đó là hình học đẹp nhất mà một mặt bằng có thể có.

Bây giờ hãy tưởng tượng một tiếng vỗ tay ở giữa phòng. Sóng âm lan ra, đập vào bức tường bên trái, dội ngược lại, băng qua phòng, đập vào bức tường bên phải, dội ngược lại lần nữa. Và cứ thế.

Nếu hai bức tường đó song song, sóng dội về sẽ chồng lên chính đường đi của sóng ban đầu. Đúng một đường. Không lệch một chút nào. Và những đợt sóng chồng lên nhau đúng nhịp sẽ cộng hưởng, tự khuếch đại lẫn nhau ở một số tần số nhất định.

Đây là hiện tượng mà dân trong nghề gọi là tiếng dội rung, và anh có thể tự nghe thấy nó ngay hôm nay, không cần thiết bị gì. Vào một hành lang hẹp có hai tường phẳng, vỗ tay một cái thật gọn, rồi im lặng. Anh sẽ nghe thấy một tiếng ngân kim loại kéo dài, cái tiếng mà nếu nghe trong một hội trường thì sẽ khiến mọi lời nói bị nhòe đi mà không ai giải thích được vì sao.

Điều đáng nói là: hiện tượng đó tồn tại chính xác vì hai bức tường song song. Nếu một trong hai bức nghiêng đi năm độ, sóng dội sẽ lệch đường, không chồng đúng nhịp, và cộng hưởng tan biến.

Năm độ. Một góc mà không ai đứng trong phòng nhìn ra được. Nhưng nó là ranh giới giữa một căn phòng nói được và một căn phòng ù tai.

Và trần cong thì tệ hơn tường phẳng

Ở đây có một nghịch lý mà tôi muốn anh giữ lại.

Trong ngôn ngữ kiến trúc, một cái trần cong lõm là một cử chỉ hào phóng. Nó ôm lấy không gian bên dưới, nó tạo cảm giác bao bọc, nó là thứ mà anh dùng khi muốn căn phòng nói rằng ở đây có chuyện quan trọng đang diễn ra.

Trong ngôn ngữ âm học, một cái trần cong lõm là một cái gương parabol. Nó làm đúng cái việc mà mọi mặt cong lõm đều làm với sóng: nó hội tụ.

Toàn bộ năng lượng âm chạm vào cái trần đó không tán ra khắp phòng. Nó gom lại. Và nó gom về một điểm.

Cái điểm đó, trong một hội trường điển hình, thường rơi vào đâu đó giữa khu khán giả. Ở đó, và chỉ ở đó, âm thanh to lên một cách bất thường, đục, và trễ. Người ngồi ngay tại điểm hội tụ sẽ có trải nghiệm tệ nhất trong cả phòng, tệ hơn cả người ngồi ở góc xa nhất.

Và đây là phần khiến chuyện này thành ác mộng: không có cái loa nào sửa được nó. Không có bộ xử lý nào, không có kỹ sư hiệu chỉnh nào, không có ngân sách nào. Bởi vì âm thanh gây ra vấn đề đó không đi ra từ cái loa. Nó đi ra từ cái trần.

Anh có thể mua thiết bị đắt gấp mười lần. Điểm hội tụ vẫn nằm nguyên ở đó, kiên nhẫn chờ đợi, vì nó không phải là một lỗi của hệ thống. Nó là một đặc tính của hình học.

Vậy vì sao cái loa phải nằm ở chỗ trông xấu

Bây giờ thì anh đã có đủ nguyên liệu để tự trả lời.

Người đặt loa không đang cố phá bố cục của anh. Anh ta đang cố tránh những cái bẫy mà chính hình học của căn phòng đã cài sẵn.

Khi anh ta xoay một cái loa nghiêng đi mười lăm độ, anh ta đang làm một việc rất cụ thể: hướng phần năng lượng đó vào khu khán giả thay vì để nó trượt qua đầu người ta và đập thẳng vào bức tường sau. Vì nếu nó đập vào tường sau, nó sẽ quay lại. Và như tôi đã nói ở một bài khác, âm thanh dội ngược không làm cho to hơn. Nó làm cho nhòe đi.

Khi anh ta xê một cái loa lệch ba mươi centimet khỏi vị trí đối xứng, thường là vì ở đúng cái vị trí đối xứng đó, hai luồng âm từ hai loa gặp nhau ở một khoảng cách khiến chúng triệt tiêu lẫn nhau tại một dải tần nhất định. Người ngồi ở hàng ghế đó sẽ thấy giọng nói mỏng đi, thiếu hẳn một tầng, mà không biết vì sao. Đây là hiện tượng giao thoa, và nó là hệ quả trực tiếp của việc hai nguồn phát đặt cân xứng.

Nói cách khác: chính sự đối xứng hoàn hảo tạo ra những vùng chết đối xứng hoàn hảo.

Trật tự trong bố cục sinh ra trật tự trong lỗi. Và lỗi có trật tự thì tệ hơn lỗi ngẫu nhiên, vì nó rơi trúng cùng một chỗ, lặp đi lặp lại, ở cả hai bên phòng.

Đối xứng thị giác và đối xứng âm học không phải một thứ

Đây là chỗ mà tôi có thể trả lại cho anh một phần những gì bài này vừa lấy đi.

Có một hiểu lầm nằm ngầm trong câu hỏi của anh, và khi gỡ nó ra thì mọi thứ dễ thở hơn nhiều.

Đối xứng mà anh muốn là đối xứng của cái nhìn. Người ta đứng ở cửa vào, nhìn thẳng lên sân khấu, và thấy một bố cục cân bằng.

Đối xứng mà âm học cần là đối xứng của trải nghiệm. Người ngồi ghế A12 bên trái và người ngồi ghế A12 bên phải phải nghe thấy cùng một thứ.

Hai loại đối xứng đó thường trùng nhau, nhưng không phải luôn luôn. Và khi chúng không trùng, cái phải nhường là cái thứ nhất, vì cái thứ hai là lý do căn phòng tồn tại.

Nhưng đây mới là điều quan trọng: chúng chỉ xung đột với nhau khi hình khối căn phòng đã có sẵn vấn đề.

Một căn phòng có tường hơi vát, có trần được xử lý để tán xạ thay vì hội tụ, có tỷ lệ ba chiều không phải là bội số đơn giản của nhau, sẽ cho phép loa đứng ở những vị trí đẹp mắt mà không phải trả giá gì cả. Vì trong một căn phòng như vậy, hình học đã làm phần lớn công việc, và cái loa không còn phải chiến đấu với căn phòng nữa.

Cho nên cái loa bị xoay nghiêng, xê lệch, đặt ở chỗ trông xấu, không phải là một quyết định về loa.

Nó là hóa đơn. Hóa đơn cho một quyết định hình học đã được đưa ra từ nhiều tháng trước, khi chưa ai nghĩ đến âm thanh.

Thứ anh có thể làm ngay, không tốn một đồng nào

Ba câu hỏi. Đặt ra ở giai đoạn phương án, khi mọi thứ còn là đất sét.

Trong căn phòng này, có cặp bề mặt cứng nào đối diện nhau và song song hoàn hảo không? Nếu có, tôi có thể vát một bên đi vài độ, hoặc phá vỡ bề mặt đó bằng một cấu trúc nào đó, mà không làm hỏng ý đồ thiết kế không?

Cái trần này, nếu nó là một cái gương, thì nó hắt hình ảnh sân khấu về đâu? Nếu câu trả lời là gom về giữa phòng, thì tôi đang có một quả bom.

Ba kích thước của căn phòng này có phải là bội số đơn giản của nhau không? Một căn phòng cao ba mét, rộng sáu mét, dài chín mét nghe có vẻ rất gọn ghẽ trên giấy, nhưng những tỷ lệ tròn trịa như vậy khiến các tần số cộng hưởng chồng lên nhau thay vì trải đều, và kết quả là một số nốt trầm nhất định sẽ ù lên trong khi những nốt khác biến mất.

Ba câu hỏi này không thay thế được một thiết kế âm học nghiêm túc. Nhưng chúng sẽ cứu anh khỏi ba sai lầm đắt đỏ nhất, những sai lầm mà sau khi bê tông đã đổ thì không ngân sách nào mua lại được.

Và phần không viết ra được

Có những công trình mà cả ba câu hỏi trên đều đã trả lời sai.

Trần đã cong. Tường đã song song. Tỷ lệ đã tròn. Bê tông đã đổ. Và chủ đầu tư vẫn muốn một hội trường mà người ngồi hàng ghế cuối nghe rõ từng chữ.

Theo lý thuyết thông thường, đó là lúc phải nói lời xin lỗi.

Chúng tôi không nói lời xin lỗi ở những công trình như vậy, và đó là lý do tồn tại của chúng tôi. Cách xử lý nằm ở chỗ khác với chỗ mà đa số thị trường đang tìm: không phải ở việc mua thiết bị mạnh hơn, cũng không phải ở việc dán thêm tiêu âm cho đến khi hết ngân sách. Nó nằm ở cách kiểm soát mối quan hệ giữa nguồn phát và nguồn thu trong một căn phòng đang chống lại cả hai.

Cách làm thì tôi không viết lên đây. Hơn hai mươi năm mài một con dao thì người ta không đem con dao đó ra khoe trên blog. Nhưng kết quả thì có thể mang ra bàn, với bản vẽ thật của công trình thật, trong một buổi ngồi xuống với nhau.

Nếu công trình anh đang cầm vẫn còn ở giai đoạn phương án, hãy gửi cho chúng tôi mặt bằng và mặt cắt. Chúng tôi sẽ chỉ cho anh thấy những cái bẫy hình học mà bản vẽ hiện tại đang cài sẵn, và những chỗ mà chỉ cần vát đi vài độ là căn phòng tự cứu lấy chính nó.

Vài độ, ở giai đoạn đó, không tốn gì cả. Ở giai đoạn sau, nó là chuyện bất khả.

Related article