Biết không khí từng con phố đang ra sao, trước khi người dân phải lên tiếng

Mạng điểm đo bụi, khí, mùi đặt quanh trạm chuẩn, cảnh báo ra bảng LED, loa, phòng điều hành. Những điều nên chốt từ bản vẽ và cách nghiệm thu bằng số.

BÀI TOÁN ĐÔ THỊ · KHÍ HẬU, KHÔNG KHÍ VÀ TIỆN NGHI NGOÀI TRỜI

Tổng quan quan trắc không khí ngoài trời cho phường, khu công nghiệp, công trường và nơi có người dễ bị ảnh hưởng

ĐỌC NHANH

  • Vài trạm quan trắc chuẩn cho cả tỉnh dùng để báo cáo theo quy định. Chúng không trả lời được câu người dân hỏi: bụi, mùi ở con phố này, giờ này, từ đâu tới.
  • Một mạng nhiều điểm đo nhỏ đặt quanh trạm chuẩn cho bức tranh theo từng phường, từng hàng rào nhà máy. Đó là số liệu tham khảo, bổ sung cho trạm chuẩn chứ không thay trạm chuẩn.
  • Cảnh báo phải tới được bảng LED ngoài phố, loa, tin nhắn, phòng điều hành, và phải tính trước chuyện số đo lệch. Hai việc này nên chốt từ bản vẽ.

2003

năm thành lập

ISO 9001

liên tục từ 2011

Hơn 500

công trình

Hơn 30

tỉnh thành

CHƯƠNG 01

Bảy giờ sáng, ba tin phản ánh

Một kịch bản thường gặp. Cán bộ môi trường phường nhận ba phản ánh gần như cùng lúc: mùi hôi từ phía trạm xử lý nước thải, bụi mù ở đoạn đường đang thi công, và một trường mầm non hỏi sáng nay có nên cho trẻ ra sân. Anh mở trang thông tin chất lượng không khí của tỉnh. Trạm gần nhất cách vài cây số, chỉ số đang ở mức trung bình.

Con số đó đúng với chỗ đặt trạm. Nó không nói gì về con hẻm sau trạm xử lý nước thải lúc sáu giờ sáng, khi gió lặng và mùi đọng lại. Không có số liệu tại chỗ, cán bộ chỉ còn cách xuống hiện trường, ngửi, chụp ảnh, ghi biên bản. Phía doanh nghiệp bị phản ánh cũng khó: họ tin mình vận hành đúng nhưng không có gì để đưa ra.

Ban quản lý khu công nghiệp, cảng hay chủ công trường cũng gặp cảnh này, chỉ ở phía phải trả lời.

Hai lớp đo, mỗi lớp một việc

Trạm quan trắc chuẩn là bộ máy phân tích đặt trong nhà trạm có điều hòa, được kiểm định và hiệu chuẩn theo quy trình chặt. Số liệu của nó dùng để báo cáo, công bố và so với quy chuẩn hiện hành. Trạm chuẩn đắt, chiếm chỗ, cần người vận hành, nên mỗi tỉnh thường chỉ có vài trạm.

Điểm đo chỉ thị, còn gọi là điểm đo tham khảo, là hộp cảm biến nhỏ gắn trên cột, tường rào hay mái nhà, gửi số về qua mạng. Mỗi điểm rẻ hơn trạm chuẩn nhiều lần nên đặt được hàng chục, hàng trăm điểm. Từng điểm kém chính xác hơn trạm chuẩn; bù lại là mật độ. Người quản lý thấy bụi tăng ở phố nào trước, mùi lan theo hướng gió nào, vào giờ nào trong ngày.

Số của điểm đo chỉ thị không thay số của trạm chuẩn khi báo cáo theo quy định. Trạm chuẩn trả lời câu "không khí của tỉnh có đạt quy chuẩn không". Mạng điểm đo trả lời câu "chỗ nào, giờ nào, nhiều khả năng vì đâu". Mạng làm đúng có điểm đặt sát trạm chuẩn, hoặc cạnh thiết bị chuẩn mang tới hiện trường khi gần đó không có trạm, để đối chiếu định kỳ. Kết quả đối chiếu là cơ sở hiệu chỉnh cả mạng.

Vài thuật ngữ sẽ gặp trong hồ sơ:

  • Bụi PM2.5, PM10: hạt bụi có đường kính không quá 2,5 và 10 micromet. PM2.5 đủ nhỏ để đi sâu vào phổi, nên là chỉ số người dân quan tâm nhất.
  • Khí gây mùi: quanh trạm xử lý nước thải, bãi rác thường đo H2S (mùi trứng thối) và NH3 (mùi khai). Mùi thực tế là hỗn hợp nhiều chất; cảm biến chỉ đo được một số chất chính.
  • Chỉ số chất lượng không khí (AQI): quy nhiều chất về một thang màu, lấy theo chất đang ở mức xấu nhất, để ai nhìn cũng hiểu. Chỉ số chính thức do cơ quan có thẩm quyền tính và công bố theo quy định hiện hành.

CHƯƠNG 02

Mỗi nơi đo một kiểu

Đô thị, phường. Điểm đo đặt dọc các trục đường, quanh trường học, chợ, nút giao. Kết quả là bản đồ màu cho từng chất, xem lại được theo từng giờ. Nhờ đó chính quyền có cơ sở để quyết định tưới rửa đường ở đâu, có nên điều chỉnh giờ xe tải vào khu dân cư, hay kiểm tra một điểm đốt rác.

Khu công nghiệp, trạm xử lý nước thải, cảng. Điểm đo đặt gần khu vực phát sinh mùi và dọc hàng rào, đo thêm khí gây mùi, ghép với hướng và tốc độ gió. Khi có phản ánh, ban quản lý mở lại dữ liệu đúng giờ đó để có cơ sở xét mùi nhiều khả năng đến từ bên trong hay bên ngoài hàng rào. Mũi người nhận ra H2S ở nồng độ rất thấp, có khi dưới ngưỡng của cảm biến, nên độ nhạy yêu cầu phải ghi rõ trong hồ sơ. Ai được xem dữ liệu hàng rào và công bố tới đâu nên ghi thành quy chế ngay từ đầu, để doanh nghiệp trong khu yên tâm tham gia.

Công trường. Điểm đo bụi đặt ở các hướng có nhà dân, ngưỡng cảnh báo cài theo giờ thi công. Bụi vượt ngưỡng thì chỉ huy công trường nhận tin để phun nước, che chắn. Chủ đầu tư có nhật ký đo làm số liệu tham khảo khi làm việc với người khiếu nại.

Trường học, bệnh viện, công viên. Nơi có trẻ nhỏ, người già, người bệnh hô hấp. Việc chính ở đây là báo đúng lúc: hôm nay có nên cho trẻ ra sân, có nên mở cửa sổ khu điều trị. Không khí bên trong các tòa nhà này là bài toán khác, thuộc nhóm giải pháp Tòa nhà thông minh, không khí và không gian.

Trạm chuẩn trả lời câu "không khí của tỉnh có đạt quy chuẩn không". Mạng điểm đo trả lời câu "chỗ nào, giờ nào, nhiều khả năng vì đâu".

CHƯƠNG 03

Bao nhiêu điểm, và khi số đo lệch

Bao nhiêu điểm đo là đủ

Số điểm cho một phường không tính theo diện tích. Nên đếm theo bốn nhóm vị trí:

  • một điểm sát trạm chuẩn hoặc thiết bị chuẩn để đối chiếu;
  • một điểm ở mỗi nơi có người dễ bị ảnh hưởng, như trường mầm non, bệnh viện, công viên;
  • một đến vài điểm ở mỗi nơi phát sinh bụi, khí, như công trường, trạm xử lý nước thải, nút giao đông xe;
  • một điểm nền ở xa các nguồn đó, để biết mức chung của cả khu.

Mỗi khu cần thêm một cảm biến gió đo hướng và tốc độ; thiếu gió thì không lần được mùi đi từ đâu. Đo kèm tiếng ồn là lớp tùy chọn, hay được hỏi cùng lúc.

Xem số hằng ngày không đòi hỏi chuyên môn quan trắc sâu. Mỗi sáng người phụ trách xem một trang tóm tắt, điểm nào vượt ngưỡng thì hệ thống tự nhắn tin. Riêng việc xác nhận cảnh báo và xét điểm lệch cần một người được giao rõ trong quy chế và được nhà sản xuất hướng dẫn.

Khi số đo lệch thì sao

Lãnh đạo nên hỏi câu này đầu tiên, vì một bảng LED hiện màu đỏ sai lúc đủ làm cả khu phố hoang mang. Bốn cách xử lý nên có trong thiết kế:

  • Số thô chỉ người trực thấy. Số đưa ra công cộng là trung bình theo giờ, đã loại các điểm lệch bất thường so với điểm lân cận, và luôn ghi rõ là số liệu tham khảo.
  • Loa không tự phát khi một điểm vọt lên, vì một người hút thuốc hay một xe xả khói đứng cạnh cũng đủ làm số tăng. Cảnh báo chỉ ra loa khi nhiều điểm cùng vượt ngưỡng trong một khoảng thời gian và người trực đã xác nhận, theo câu chữ duyệt sẵn.
  • Điểm nào lệch kéo dài thì tạm ẩn khỏi bảng công khai cho tới khi được kiểm tra.
  • Ở khí hậu nóng ẩm, cảm biến bụi dễ báo cao hơn thực tế khi độ ẩm lên cao, nhất là sáng sớm và mùa mưa. Yêu cầu bù ảnh hưởng của độ ẩm và nhiệt độ vì vậy phải có trong hồ sơ.

CHƯƠNG 04

Chọn cảm biến theo yêu cầu, không theo nhãn hiệu

Lớp cảm biến nên ghi vào hồ sơ dưới dạng yêu cầu kỹ thuật: đo chất gì, độ nhạy, bao lâu gửi số một lần, cách bù độ ẩm và nhiệt độ, cách hiệu chỉnh từ xa, và kết quả đối chiếu với thiết bị chuẩn do đơn vị độc lập công bố. Hai điểm nên hỏi kỹ, vì chúng quyết định chi phí vận hành nhiều năm:

  • Thay cảm biến thế nào. Cảm biến khí có tuổi thọ và phải thay định kỳ. Có loại hộp cảm biến mang sẵn mã nhận dạng và dữ liệu hiệu chuẩn từ nhà máy, thay tại chỗ trong vài phút mà không phải tháo trạm xuống. Có loại phải tháo cả trạm gửi đi hiệu chuẩn lại. Trên một mạng hàng chục điểm, cách thứ nhất thay được theo đợt mà dữ liệu ít gián đoạn; cách thứ hai có thể để nhiều điểm trống dữ liệu trong lúc chờ gửi đi gửi về. Nên hỏi thêm cảm biến mới thay cần bao lâu để số đo ổn định.
  • Hiệu chỉnh thế nào khi không thể đem từng điểm đi đối chiếu. Một số hệ học từ chính số liệu của cả mạng để sửa độ trôi của từng cảm biến, chạy trên máy chủ, không cần trèo cột. Cách này đáng tin tới đâu thì nhìn vào kết quả đối chiếu nhà sản xuất đã công bố: đo ở khí hậu nào, so với trạm nào, bao lâu.
Cảm biến không ngửi thay con người được. Nó cho biết mùi tăng lúc nào, theo hướng gió nào, để hai bên ngồi xuống nói chuyện bằng cùng một bộ số.

CHƯƠNG 05

Từ số đo tới người cần biết

Nhiều dự án dừng ở một phần mềm hiển thị bản đồ mà chỉ vài cán bộ mở xem. Bá Hùng nhận làm một đầu mối cho cả hệ. Phần cảm biến, Bá Hùng không tự chế mà chọn thiết bị đã có kết quả đối chiếu công bố, đáp ứng yêu cầu ghi trong hồ sơ, rồi lắp đặt, đấu nối; độ chính xác của phép đo theo thông số và chính sách của nhà sản xuất. Phần đưa số đo tới người cần biết dùng đúng những hệ Bá Hùng làm nhiều năm cho cơ quan nhà nước, như màn hình LED và âm thanh:

  • Bảng LED ngoài trời ở quảng trường, cổng khu công nghiệp, cổng trường, hiện mức tham khảo tại chỗ theo màu kèm một lời khuyên ngắn, ghi rõ là số đo chỉ thị. Xem Hình ảnh, LED và AV qua IP.
  • Loa thông báo ngoài trời phát cảnh báo theo kịch bản đã duyệt. Có thể dùng chung hạ tầng truyền thanh hoặc thông báo công cộng sẵn có khi đơn vị quản lý đồng ý, luôn xếp sau tin khẩn cấp. Xem Truyền thông an toàn sinh mạng.
  • Tin nhắn tới người phụ trách, chỉ huy công trường, ban giám hiệu, theo danh sách và ngưỡng riêng của từng nơi.
  • Màn hình phòng điều hành hiện bản đồ không khí cạnh camera giao thông và các dữ liệu đô thị khác, để người trực thấy chung một bức tranh. Xem Phòng điều hành và trung tâm chỉ huy.

Thiết bị đặt ngoài trời quanh năm thì nguồn và chống sét quyết định tuổi thọ. Sét đánh gần có thể lan vào thiết bị theo dây nguồn và dây tín hiệu, gọi là sét lan truyền, nên mỗi điểm cần chống sét cho đường nguồn và đường tín hiệu, kể cả cáp anten nếu điểm truyền không dây. Xem Nguồn sạch và năng lượng.

Quay lại buổi sáng ở đầu bài, khi phường đã có mạng đo. Cán bộ mở bản đồ: hai điểm cạnh trạm xử lý nước thải cùng tăng khí gây mùi từ năm giờ sáng, gió lặng, hướng thổi về phía con hẻm. Điểm phía công trường vượt ngưỡng bụi, chỉ huy công trường đã nhận tin lúc sáu giờ và cho phun nước. Bảng ở cổng trường mầm non đang báo mức vàng, kèm lời khuyên cho trẻ chơi trong lớp tới chín giờ. Cán bộ vẫn xuống hiện trường, nhưng mang theo số liệu từng giờ. Cảm biến không ngửi thay con người được. Nó cho biết mùi tăng lúc nào, theo hướng gió nào, để hai bên ngồi xuống nói chuyện bằng cùng một bộ số.

CHƯƠNG 06

Bắt đầu nhỏ, chốt sớm trên bản vẽ

Bắt đầu từ một phường

Không cần phủ cả tỉnh ngay. Cách an toàn là chọn một phường hoặc một đoạn hàng rào bị phản ánh nhiều nhất, đặt vài điểm đo, trong đó có một điểm sát trạm chuẩn hoặc thiết bị chuẩn, chạy qua ít nhất một mùa mưa. Trong đợt này số liệu chỉ để người trực xem, chưa đưa ra bảng công khai. Hết đợt, chính quyền có số liệu thật để quyết định nhân rộng hay dừng, và chỉ công bố ra bảng LED khi đã thấy số đáng tin.

Những điều nên chốt từ bản vẽ

Điểm chỉ có cảm biến thì nhẹ, ít điện. Điểm có bảng LED hoặc loa cần nguồn lưới, móng và cột riêng. Từ đó, những điều nên ghi vào bản vẽ:

  • Vị trí và độ cao từng điểm đo theo hướng dẫn của nhà sản xuất, tránh sát miệng xả, bếp, máy phát điện.
  • Cột gắn thiết bị: dùng chung cột đèn, có thỏa thuận với đơn vị quản lý chiếu sáng, hay dựng cột riêng.
  • Nguồn điện chạy cả ngày lẫn đêm. Nhiều tuyến điện chiếu sáng chỉ có điện ban đêm, nên cần nguồn riêng, hoặc pin mặt trời có ắc quy đủ cho nhiều ngày mưa liền; cách này chỉ dùng cho điểm cảm biến.
  • Ống chờ, tiếp địa, hộp đấu nối tại từng điểm, chống sét lan truyền cho đường nguồn và đường tín hiệu.
  • Đường truyền: mạng di động, mạng không dây tầm xa tiết kiệm pin, loại gửi gói tin nhỏ đi được vài cây số, hay cáp quang sẵn có.
  • Vị trí bảng LED và loa: góc nhìn, độ sáng ban đêm, vùng phủ âm thanh, ảnh hưởng tới nhà dân và an toàn giao thông, thủ tục cấp phép theo quy định địa phương.

CHƯƠNG 07

Hỗ trợ sau bàn giao và điều kiện hồ sơ

Với bảng LED, loa, phòng điều hành, nguồn, chống sét và mạng do Bá Hùng lắp đặt, kỹ sư Bá Hùng hỗ trợ từ xa ngay từ cuộc gọi đầu, kèm gọi video hướng dẫn người vận hành thao tác. Trong thời gian bảo hành, Bá Hùng cử người tới tận nơi trong vòng 24 giờ. Hết bảo hành vẫn có dịch vụ kỹ thuật tại chỗ, có tính phí. Cảm biến và phần mềm đo được bảo hành, hiệu chuẩn, thay thế theo chính sách của nhà sản xuất, ghi rõ trong hợp đồng; Bá Hùng là đầu mối tiếp nhận và làm việc với nhà sản xuất. Bảng LED, loa và phòng điều hành trải trên nhiều điểm thì xem thêm Dịch vụ AV chăm sóc chủ động.

Bá Hùng làm tích hợp hệ thống từ năm 2003, hơn 500 công trình ở hơn 30 tỉnh thành, phần lớn cho cơ quan nhà nước, ngân hàng, y tế và doanh nghiệp, giữ chứng nhận ISO 9001 liên tục từ năm 2011. Các công trình LED và âm thanh tiêu biểu nhận tham quan theo đăng ký, khi chủ công trình đồng ý.

Điều kiện nên đưa vào hồ sơ thiết kế

  • Ghi rõ mạng đo là số liệu tham khảo, bổ sung cho trạm chuẩn, có điểm đối chiếu.
  • Mục tiêu độ khớp với trạm chuẩn căn cứ kết quả đối chiếu nhà sản xuất đã công bố, đánh giá sau một chu kỳ đặt cạnh trạm chuẩn. Mục tiêu tỉ lệ dữ liệu thu về hợp lệ mỗi tháng. Thời gian từ lúc vượt ngưỡng tới lúc cảnh báo phát ra thì kiểm ngay khi nghiệm thu bằng một lần vượt ngưỡng giả lập.
  • Quy tắc công bố: số nào ra công cộng, khi nào loa được phát, ai xác nhận.
  • Máy chủ lưu dữ liệu đặt tại Việt Nam, dữ liệu thuộc chủ đầu tư, xuất được dữ liệu gốc theo định dạng mở để hệ thống của cơ quan môi trường hay trung tâm điều hành đô thị đọc được. Nếu khâu hiệu chỉnh chạy trên máy chủ của nhà sản xuất, ghi rõ số liệu nào được gửi đi và số đã hiệu chỉnh được trả về lưu tại Việt Nam.
  • Danh mục chi phí hằng năm biết trước khi ký: thay cảm biến, đường truyền, gói phần mềm và dịch vụ duy trì theo chính sách nhà sản xuất, điện năng, người trực.

CHƯƠNG 08

Giới hạn và tự soi

Chúng tôi nói rõ giới hạn

  • Mạng điểm đo chỉ thị cho số liệu tham khảo, không thay số của trạm quan trắc chuẩn khi báo cáo theo quy định.
  • Cảm biến chỉ đo được một số chất chính và có ngưỡng phát hiện riêng; mũi người có khi nhận ra mùi trước cảm biến.
  • Ở khí hậu nóng ẩm, cảm biến bụi dễ báo cao hơn thực tế khi độ ẩm lên cao.
  • Độ chính xác của phép đo theo thông số và chính sách của nhà sản xuất; cảm biến và phần mềm đo được bảo hành, hiệu chuẩn, thay thế theo chính sách đó.
  • Chỉ số chất lượng không khí chính thức do cơ quan có thẩm quyền tính và công bố theo quy định hiện hành.

Câu hỏi để tự soi hồ sơ của mình

  1. Phường hoặc khu của anh chị đã có điểm nào đặt sát trạm chuẩn hoặc thiết bị chuẩn để đối chiếu chưa?
  2. Số nào được đưa ra công cộng, khi nào loa được phát, ai xác nhận?
  3. Cảm biến bụi đã có yêu cầu bù ảnh hưởng của độ ẩm và nhiệt độ trong hồ sơ chưa?
  4. Thay cảm biến thế nào: thay tại chỗ hay phải tháo trạm gửi đi?
  5. Máy chủ lưu dữ liệu đặt ở đâu, dữ liệu thuộc về ai, xuất ra định dạng mở được không?
  6. Điểm có bảng LED hoặc loa đã có nguồn lưới, móng và cột riêng trên bản vẽ chưa?
  7. Danh mục chi phí hằng năm đã biết đủ trước khi ký chưa?

GỬI BẢN VẼ CHO KIẾN TRÚC SƯ GIẢI PHÁP

Biết chỗ nào, giờ nào, nhiều khả năng vì đâu. Rồi đưa số đó tới đúng người cần biết.

Gửi bản vẽ hoặc bản đồ khu vực cần đo cho kiến trúc sư giải pháp của Bá Hùng qua trang Liên hệ. Bản vẽ được giữ kín, phản hồi trong 3 ngày làm việc, kèm góp ý về hạ tầng cần chừa tại từng điểm (cột, nguồn, chống sét, đường truyền) và vị trí bảng LED, loa.

Gửi bản vẽ hoặc bản đồ khu vực