Cart
Continue shopping
Go to cart

Âm Thanh Cho Những Bức Tường Không Được Chạm Vào

 

Trong một công trình di sản, hệ thống âm thanh là người khách đến sau cùng. Nó phải phục vụ tốt mà không để lại dấu vết nào trên một kiến trúc đã đứng đó lâu hơn bất kỳ ai trong phòng.
Buổi khảo sát đầu tiên ở một công trình cổ thường mở đầu bằng một danh sách cấm. Không khoan vào tường. Không đục đường dây trên mặt trát cũ. Không treo gì lên trần gỗ. Không đổi màu, không che hoa văn, không chạm vào phù điêu. Đơn vị bảo tồn đọc từng dòng, chậm rãi, như đọc điều lệ.
Rồi chủ đầu tư nói yêu cầu của mình: buổi tối có hòa nhạc thính phòng, cuối tuần có tiệc cưới, ban ngày có khách tham quan cần nghe thuyết minh. Và tiếng phải nghe rõ ở mọi góc.
Hai danh sách đó được đặt cạnh nhau trên cùng một bàn. Công việc của nhà tích hợp bắt đầu từ đó.

 

Những công trình có quyền nói không

Ở Việt Nam, nhóm công trình này rộng hơn người ta nghĩ. Nhà thờ xây từ đầu thế kỷ trước. Đình, chùa, hội quán. Biệt thự thời Pháp được cải tạo thành khách sạn boutique hay nhà hàng. Nhà hát, công sở cũ chuyển sang làm không gian văn hóa, bảo tàng, phòng trưng bày. Mỗi nơi có một mức độ ràng buộc khác nhau, từ quy định pháp lý của di tích được xếp hạng đến mong muốn đơn giản của một chủ khách sạn không muốn làm hỏng chính thứ khách trả tiền để được nhìn thấy.

Mẫu số chung của chúng là kiến trúc đến trước, công năng mới đến sau. Hệ thống âm thanh không được quyền đòi kiến trúc nhường chỗ.

Một căn phòng đẹp thường là một căn phòng vang

Phần lớn công trình cổ được xây bằng gạch, đá, vôi vữa, gỗ cứng, kính màu, với trần cao và mặt sàn lát gạch. Những vật liệu tạo nên vẻ đẹp đó cũng là những vật liệu phản xạ âm mạnh nhất. Âm học của chúng hợp với tiếng hát và tiếng đàn mộc, nhưng làm khổ lời nói, điều chúng tôi đã phân tích kỹ trong bài viết về lời nói và âm nhạc trong cùng một căn phòng.

Ở công trình mới, cách xử lý quen thuộc là phủ vật liệu tiêu âm lên tường và trần. Ở công trình di sản, cách đó gần như luôn bị loại ngay từ vòng đầu. Nên mọi lời giải đều phải đi qua chính hệ thống loa: ít điểm loa hơn, đặt đúng chỗ hơn, và đưa âm thanh đến người nghe thay vì đổ vào mặt đá. Công nghệ điều khiển hướng tia sinh ra cho chính loại không gian này, nơi được phép treo một cột loa mảnh áp sát cột nhà, nhưng không được phép treo một khối loa nghiêng giữa không trung.

Nguyên tắc đảo ngược

Giới bảo tồn có một nguyên tắc rất đáng để dân âm thanh học thuộc: mọi can thiệp nên đảo ngược được. Gỡ bỏ thì công trình trở về đúng như trước. Áp vào hệ thống âm thanh, nguyên tắc này thay đổi gần như mọi quyết định thi công.

Loa đứng trên chân đế hoặc giá tự do thay vì bắt vít vào tường. Giá treo dùng kẹp ôm vào kết cấu sẵn có, lót đệm để không cào lên bề mặt. Dây đi theo những lối đã có: khe sàn cũ, gờ phào, chân tường, phía sau đồ nội thất, đường kỹ thuật của lần cải tạo trước. Ampli và bộ xử lý nằm trong một phòng kỹ thuật riêng, không ở trong không gian chính, vì thiết bị tỏa nhiệt cạnh trần gỗ trăm tuổi là một rủi ro không ai muốn ký nhận. Những không gian chỉ dùng cho sự kiện vài lần mỗi năm thậm chí không cần hệ cố định: một hệ di động được thiết kế riêng cho mặt bằng đó, dựng lên trong vài giờ, cất đi khi kết thúc.

Trước khi lắp cố định, chúng tôi đề nghị dựng thử. Đặt loa tạm vào đúng vị trí dự kiến, cho đơn vị bảo tồn và kiến trúc sư nhìn tận mắt, nghe tận tai, rồi mới chốt. Một buổi dựng thử tốn ít hơn rất nhiều so với một lần tháo ra làm lại trên bề mặt không được phép sứt mẻ.

Khi loa không trốn được thì loa phải thuộc về căn phòng

Có những vị trí mà không có cách nào giấu loa. Trần quá cao để đặt loa âm trần, tường không được khoét, cột không đủ chỗ. Khi đó, lựa chọn còn lại là để chiếc loa trở thành một phần của nội thất.

Đây là lý do Bá Hùng làm việc với một xưởng loa chuyên nghiệp Hoa Kỳ, chế tác tại New Jersey, chuyên làm loa theo ngôn ngữ thiết kế nội thất. Loa của họ được hoàn thiện theo màu của công trình, với hình dáng của một vật dụng được chọn có chủ đích. Đặt cạnh một bức tường vôi vàng hay một khung cửa gỗ lim, chiếc loa đứng đó như món đồ được chọn cùng lúc với rèm và đèn. Phía sau vẻ ngoài ấy vẫn là một loa chuyên nghiệp đúng nghĩa, đủ sức cho một buổi hòa nhạc thính phòng hay một tiệc cưới trong sảnh đá. Cách nghĩ này cũng chạy xuyên suốt loạt bài về âm thanh nền và đa vùng cho nhà hàng, khách sạn của chúng tôi.

Những rủi ro chỉ công trình cũ mới có

Hệ điện của công trình cũ thường yếu và chắp vá qua nhiều lần cải tạo, tiếp địa không rõ ràng. Thiết bị âm thanh cắm vào đó dễ bị ù nền, dễ bị xung điện làm hỏng. Một lớp lọc nguồn và chống sét lan truyền riêng cho hệ âm thanh gần như là bắt buộc. Khí hậu ẩm, mối mọt, chuột cũng là chuyện thật ở Việt Nam, nên tủ thiết bị cần kín, có kiểm soát ẩm, và dây phải được bảo vệ ở những đoạn đi sát nền.
Và vì công trình di sản thường đón những sự kiện có ý nghĩa đặc biệt, như một lễ cưới, một buổi hòa nhạc kỷ niệm, một nghi lễ tôn giáo lớn, hệ thống ở đây cũng cần được nghĩ theo tinh thần của bài đêm không được phép hỏng: có dự phòng cho những gì không được phép câm.

Khi câu trả lời đúng là không lắp gì cả

Có những không gian mà lời khuyên trung thực nhất là đừng lắp hệ loa cố định. Một phòng trưng bày yên tĩnh, nơi khách tham quan cần thông tin chứ không cần không khí, có thể phục vụ tốt hơn bằng thiết bị thuyết minh cá nhân. Một nhà thờ nhỏ chỉ cần khuếch đại lời giảng có thể chỉ cần hai cột loa mảnh và một micro tốt. Chi tiền cho một hệ thống lớn ở đó là thêm thiết bị vào nơi không cần, trên một kiến trúc không nên phải gánh thêm.

Ngược lại, với khách sạn, khu nghỉ dưỡng trong công trình cổ, nơi sự kiện là nguồn doanh thu, đầu tư một hệ thống được thiết kế riêng là đầu tư vào chính giá trị của tài sản.

Người khách biết cư xử

Một hệ thống âm thanh tốt trong công trình di sản là hệ thống mà khách đến dự không nhớ đã nhìn thấy nó ở đâu, chỉ nhớ đã nghe rõ từng lời chúc, từng câu hát. Và nếu một ngày nào đó nó bị gỡ đi, bức tường vẫn còn nguyên như hôm nó được xây.

Với kiến trúc sư đang làm hồ sơ cải tạo một công trình như vậy, những ràng buộc âm thanh nên được bàn ngay từ khi lập phương án, lúc mọi thay đổi còn nằm trên giấy. Architect Hub của Bá Hùng là nơi chúng tôi chia sẻ những ghi chú kỹ thuật cho đúng giai đoạn đó.