Âm Thanh Cũng Cần Được Chỉ Đường

Loa phát vào cả căn phòng, không riêng gì người nghe

Một chiếc loa thông thường hành xử giống bóng đèn trần. Nó tỏa ra một vùng rộng, và phần lớn năng lượng không rơi đúng chỗ cần. Một phần tới thẳng tai người ngồi. Phần còn lại đập vào trần vòm, tường đá, ô kính, sàn gạch, rồi dội về muộn hơn vài chục đến vài trăm mili giây. Tai người nghe nhận cả hai. Âm đi thẳng mang thông tin. Âm dội lại xóa mờ chính thông tin đó.

Độ rõ lời phụ thuộc rất lớn vào tỉ lệ giữa hai phần ấy. Vặn to thì cả hai cùng to lên, tỉ lệ gần như giữ nguyên, trong khi tổng năng lượng dội trong phòng nhiều hơn. Thêm loa thường cũng vậy: thêm nguồn phát, thêm mặt phản xạ bị đánh thức. Nghe thì hợp lý, nhưng trong một không gian vang, công thức "thêm loa, mở to" gần như lần nào cũng làm tình hình tệ đi.

Có một chi tiết hay bị quên: khán giả là một trong những bề mặt hút âm mạnh nhất trong phòng. Cơ thể, quần áo, ghế bọc nệm. Năng lượng rơi vào vùng khán giả phần lớn mất đi. Năng lượng rơi vào trần đá thì quay lại. Bài toán thật nằm ở đó: chỉ đường cho âm thanh đổ vào vùng ghế, tránh xa trần, tường và kính.

Vật lý không mặc cả

Phần này catalogue ít khi in to. Muốn điều khiển hướng ở một tần số, mảng loa phải dài xấp xỉ bước sóng của tần số đó. Ở 1.000 Hz, bước sóng khoảng 34 cm. Ở 100 Hz là khoảng 3,4 mét. Một cột loa cao chừng một mét nắn rất tốt dải giọng nói nhưng gần như bất lực ở dải trầm. Với lời nói thì ổn, vì phần giúp tai phân biệt phụ âm nằm ở dải trung và cao. Với âm nhạc nhiều trầm, dải thấp vẫn lan khắp phòng, và phải xử lý bằng việc khác: bố trí loa siêu trầm có tính toán, xử lý âm cho phòng, hoặc chấp nhận một mức đánh đổi đã nói trước với chủ đầu tư.

Giới hạn thứ hai: điều khiển hướng tia làm giảm lượng năng lượng đánh thức tiếng vang, nó không làm căn phòng bớt vang. Thời gian vang vẫn nằm nguyên trong kiến trúc. Ở phòng vang quá nặng, vẫn cần xử lý âm học đi kèm, chỉ có điều khối lượng nhỏ hơn nhiều so với khi dùng loa thường.

Giới hạn thứ ba nằm ở con người. Chùm âm chỉ đúng khi thiết kế đúng. Vị trí treo, cao độ, góc nghiêng, cao độ tai người ngồi, các mặt phản xạ nguy hiểm đều phải vào mô hình mô phỏng trước khi đặt hàng, rồi đo lại tại hiện trường lúc bàn giao. Một cột loa điều khiển hướng tia treo sai chỗ đắt hơn nhiều lần một chiếc loa thường treo sai chỗ, và cái sai của nó khó phát hiện hơn. Đây lại là chuyện mắt xích mà không ai chụp ảnh: thiết bị chỉ là một phần, phần còn lại là kỷ luật thiết kế và căn chỉnh.

Và nơi không cần