Sân khấu sáng mà mặt trên màn hình vẫn tối: ánh sáng sân khấu và cho camera

Ánh sáng cho hội trường, nhà hát, ballroom, studio: mặt sáng đều trên camera, tách người khỏi màn LED, lưu cảnh để người không chuyên vẫn vận hành được.

TỔNG QUAN GIẢI PHÁP · ÁNH SÁNG SÂN KHẤU

Cho nhà hát, hội trường đa năng, hội trường lễ, ballroom, phòng họp trực tuyến và studio phát trực tuyến

2003
năm thành lập
500+
công trình
30+
tỉnh thành
ISO 9001
liên tục từ 2011
Đọc nhanh
  • Hội trường đa năng phục vụ hai người xem cùng lúc: khán giả ngồi trong phòng và chiếc camera đang phát hình. Hệ đèn tốt chiều được cả hai mà không phải thay đèn giữa các buổi.
  • Gương mặt sáng đẹp trên camera đến từ góc chiếu đúng nhiều hơn từ số lượng đèn. Ngân sách khiêm tốn vẫn làm được nếu tiêu đúng thứ tự.
  • Điểm treo, tải trọng, vị trí đèn mặt, phòng điều khiển phải chốt từ bản vẽ. Tới lúc đấu thầu thì đã muộn.
01

Buổi lễ đang lên sóng, và gương mặt trên màn hình thì tối

Tám giờ sáng, lễ kỷ niệm phát trực tiếp. Trên sân khấu đèn sáng rực, ai ngồi dưới cũng thấy rõ. Nhưng ở phòng điều khiển, màn hình giám sát camera cho thấy hình ảnh khác: người phát biểu có hai hốc mắt đen, trán bóng, phía sau là phông đỏ sáng đến mức camera tự hạ độ sáng và gương mặt chìm vào bóng. Hình ảnh đó sẽ được cắt đưa lên báo, lên trang của cơ quan, và ở lại đó nhiều năm.

Tối cùng ngày có chương trình văn nghệ. Tiết mục trữ tình về mẹ, ca sĩ đứng một mình giữa sân khấu, mà đèn vẫn sáng trắng đều khắp như lúc họp. Không ai chê. Nhưng cũng không ai rưng rưng.

Hai chuyện này hay xảy ra ở cùng một hội trường, với cùng bộ đèn. Đèn không thiếu. Thứ thiếu là cách bố trí và cách điều khiển để một sân khấu đổi vai được trong ngày.
02

Một sân khấu, ba buổi trong ngày

Hội trường của cơ quan, trường học, trung tâm văn hóa hay ballroom khách sạn hiếm khi chỉ làm một việc. Thử đi qua một ngày.

Buổi sáng, họp trực tuyến. Đoàn đại biểu ngồi trên sân khấu, các điểm cầu ở xa nhìn vào qua camera, người trong hội trường nhìn lên. Buổi này ánh sáng chỉ cần làm một việc: gương mặt từng người sáng đều, không bóng dưới mắt, mũi, cằm, màu da tự nhiên. Đèn chiếu thẳng từ trần xuống thì người ngồi dưới vẫn thấy đủ sáng, còn camera thấy hốc mắt đen. Ánh sáng cho gương mặt cần đến từ phía trước, chéo từ hai bên, đủ cao để không làm chói người đang nói. Nguyên lý chiếu sáng cho phòng họp có camera được nói kỹ hơn ở bài phòng họp sáng đủ chưa chắc đã đúng.

Buổi chiều, lễ trao giải. Người được vinh danh bước lên, đứng trước màn LED đang chạy hình. Nếu màn LED sáng hơn gương mặt, camera để chế độ tự động sẽ lấy độ sáng theo màn LED, và người đứng trước thành bóng đen. Lúc này cần thêm đèn chiếu từ phía sau vai (người trong nghề gọi là đèn ngược) để tách người khỏi phông, và độ sáng màn LED phải được cân với đèn mặt. Đây là chỗ ánh sáng, màn hình và camera phải do một người tính chung, xem thêm hình ảnh, LED và AV qua IP.

Buổi tối, văn nghệ. Bây giờ ánh sáng mới được làm nghệ thuật. Tiết mục sôi động cần màu nóng, đèn quét, nhịp đổi nhanh theo nhạc. Tiết mục trầm lắng cần thu sáng lại, một vùng ấm giữa sân khấu, xung quanh để tối. Cảnh lạnh lẽo dùng màu xanh lạnh chiếu nghiêng. Cảnh đi vào nội tâm nhân vật có khi chỉ còn một luồng sáng hẹp từ trên cao, để bóng đổ có chủ ý. Ở buổi này bóng tối là chất liệu, miễn khán giả vẫn đọc được nét mặt diễn viên khi cần.

Yêu cầu của ba buổi gần như ngược nhau. Hệ đèn sân khấu tốt chuyển qua lại giữa các vai đó trong vài giây. Buổi họp, buổi lễ do người của hội trường tự vận hành; đội ánh sáng chuyên nghiệp chỉ cần cho những chương trình lớn.

03

Ánh sáng sân khấu tốt đến từ đâu

Chọn đèn theo việc nó phải làm. Mua đèn theo catalogue thường dẫn tới một sân khấu nhiều đèn hiệu ứng mà thiếu đèn mặt. Bá Hùng chọn từng loại đèn theo vị trí và nhiệm vụ. Đèn chiếu mặt cần màu da đúng và tăng giảm sáng mượt ở mức thấp. Đèn cho buổi phát hình được chọn theo thông số chống nhấp nháy mà hãng công bố cho quay phim. Đèn treo cao phải dễ hạ xuống bảo trì. Đèn hiệu ứng đến sau, khi phần nền đã đủ.

Bàn điều khiển và người lập trình. Cùng một bộ đèn, người lập trình giỏi cho ra một sân khấu khác hẳn. Bàn điều khiển là nơi lưu cảnh, gọi cảnh, chuyển cảnh mềm hay gắt. Với hội trường đa năng, bàn điều khiển nên cho phép lưu các cảnh dùng nhiều nhất (họp, lễ, trao giải, phát hình) để người không chuyên gọi lại bằng một nút, còn đạo diễn chương trình văn nghệ vẫn có đủ công cụ để sáng tác. Đường dây điều khiển đèn (DMX, chuẩn chung của đèn sân khấu, đi từ bàn điều khiển tới từng đèn) và mạng ánh sáng (truyền lệnh điều khiển đèn qua cáp mạng) cần đi gọn, có điểm cắm dự phòng ở hai cánh gà và trên giàn treo cho đèn đoàn biểu diễn mang theo.

Chỉnh từng đèn tại chỗ. Đèn lắp lên giàn mới là nửa việc. Nửa còn lại là chỉnh góc, chỉnh độ mở chùm sáng, chỉnh cánh chắn (tấm chắn gắn đầu đèn để cắt mép chùm sáng) của từng chiếc để ánh sáng nằm đúng vùng diễn, không tràn lên màn chiếu, không rọi vào mắt hàng ghế đầu. Như thợ chụp ảnh chân dung xoay từng chiếc đèn trước khi bấm máy, phần việc này không có trong danh mục thiết bị nhưng quyết định người xem thấy gì.

Làm chung với âm thanh và hình ảnh. Bá Hùng làm cả âm thanh chuyên nghiệp, hội nghị, màn LED và camera, nên đèn được đặt theo vị trí camera, độ sáng được cân theo màn LED, cảnh đèn đi cùng cảnh âm thanh của từng loại sự kiện. Vị trí đèn và vị trí camera được xem cùng nhau ngay trên bản vẽ.

04

Những lỗi hay gặp, và cách chủ đầu tư tự kiểm

Phần lớn lỗi dưới đây không cần máy đo để thấy. Chủ đầu tư hoặc ban quản lý hội trường tự kiểm được trong một buổi chạy thử.

Mặt tối trên camera dù sân khấu sáng. Thường do thiếu đèn mặt chéo phía trước, chỉ có đèn trần. Cách kiểm: ngồi ở phòng điều khiển, xem hình camera khi có người đứng ở bục và ngồi ở bàn chủ tọa. Nhìn hốc mắt và cằm.

Người trên sân khấu bị chói. Đèn mặt đặt quá thấp, chiếu gần ngang tầm mắt, người phát biểu không đọc được văn bản, không nhìn thấy khán giả. Cách kiểm: tự đứng ở bục, nhìn xuống hội trường khi tất cả đèn mặt đang bật.

Bóng đổ đen lên mặt. Lỗi ngược với lỗi trên: đèn chiếu quá dốc từ trên xuống. Cách làm quen thuộc của nghề ánh sáng sân khấu là đặt đèn mặt chéo từ hai bên phía trước, góc ngang khoảng 45 độ, góc đứng khoảng 35 tới 45 độ, nghiêng về phía thấp khi ưu tiên camera, một bên đậm hơn bên kia một chút để gương mặt có khối.

Màu da lệch trên hình. Thường do đèn hoàn màu kém hoặc nhiều loại đèn khác nhiệt màu cùng rọi một gương mặt, xem thêm bài phòng họp sáng đủ chưa chắc đã đúng. Cách kiểm: so màu da trên màn hình giám sát với người thật đứng cạnh.

Sọc nhấp nháy chạy trên hình. Mắt người thường không nhận ra, camera thì thấy, nhất là khi đèn để ở mức sáng thấp. Cách kiểm: hạ đèn mặt xuống khoảng một phần tư độ sáng, quay thử bằng camera của hội trường và bằng điện thoại ở chế độ quay chậm.

Đèn, màn LED và âm thanh chạy rời nhau. Mỗi lần đổi chương trình phải ba người, ba bàn. Cách kiểm: đề nghị chuyển từ cảnh họp sang cảnh văn nghệ rồi chuyển ngược lại, xem mất bao lâu và cần mấy người.

Đèn treo cao hỏng, phải dựng giàn giáo mới thay được. Lỗi này lộ ra sau một hai năm. Cách kiểm trên bản vẽ: giàn đèn có tời (máy kéo hạ giàn) để hạ xuống không, hoặc trên trần có lối đi kỹ thuật không.

Ánh sáng chung của khán phòng (đèn trần, đèn lối đi, đèn hắt tường) cũng góp vào hình ảnh trên camera, nhưng đó là phần chiếu sáng kiến trúc, xem ở bài chiếu sáng thông minh.

05

Mỗi loại không gian ưu tiên điều gì

Khán phòng đa năng, hội trường ưu tiên đổi vai nhanh: cảnh lưu sẵn, người không chuyên vận hành được, gương mặt đẹp trên camera trong mọi buổi họp, buổi lễ. Hội trường của cơ quan nhà nước thêm yêu cầu trang trọng: đèn mặt cho bàn chủ tọa, bục phát biểu, hàng ghế đại biểu, ít hiệu ứng.

Nhà hát và sân khấu biểu diễn ưu tiên nghệ thuật: nhiều vùng diễn, nhiều tầng đèn, bàn điều khiển đủ sức cho người thiết kế ánh sáng chuyên nghiệp. Ballroom khách sạn, khu nghỉ dưỡng ưu tiên linh hoạt: vách ngăn chia phòng thì ánh sáng chia theo, có điểm cắm cho đèn của đơn vị tổ chức sự kiện. Phòng họp trực tuyến và studio phát trực tuyến ưu tiên gương mặt: ánh sáng mềm, đều, nền phía sau không sáng hơn mặt người.

Theo mục tiêu, đầu tư có thể đi theo ba mức.

Mức đầu

Mức đầu là đèn mặt chéo phía trước cho bục và bàn chủ tọa, đèn ngược tách người khỏi phông, vài cảnh lưu sẵn. Chừng đó đủ để các buổi họp, buổi lễ lên hình đẹp.

Mức giữa

Mức giữa thêm đèn hiệu ứng, đèn đổi màu cho phông và cảnh văn nghệ, bàn điều khiển chuyển cảnh mềm.

Mức cao

Mức cao là hệ cho nhà hát: nhiều vùng diễn, đèn định hình được chùm sáng, mạng ánh sáng đủ cho đoàn biểu diễn chuyên nghiệp mang chương trình tới.

 

Dù chọn mức nào, bản vẽ nên chừa sẵn cho mức cao hơn một bậc: thanh treo, đường dây điều khiển, nguồn điện. Khi đó lắp thêm đèn về sau chỉ là việc vài ngày, còn đục trần, đi lại cáp sau khi đã hoàn thiện nội thất thì tốn hơn hẳn.

06

Khi ngân sách có hạn

Ở nhiều công trình, ánh sáng sân khấu được chia ngân sách sau âm thanh. Chuyện hay gặp hơn nữa là khi dự toán được lập mà chưa có người làm ánh sáng góp ý, phần đèn sân khấu và phần thanh treo, tời nâng hạ dễ bị dự trù thiếu hoặc bỏ sót. Tới lúc thi công mới thấy cần, thì ngân sách đã dành gần hết cho phần xây dựng. Vì vậy hạng mục này nên được đưa vào ngay từ lúc lập dự toán, dù mới ở mức đầu.

Khi ngân sách khiêm tốn, nên giữ thứ tự: đèn mặt trước, đèn ngược sau, đèn hiệu ứng cuối cùng. Đảo thứ tự này là cách nhanh nhất để có một sân khấu rực rỡ mà gương mặt người phát biểu vẫn tối.

Khói mỏng, laser và hiệu ứng đặc biệt cho chương trình văn nghệ thêm chiều sâu, nhưng phần lớn hội trường đa năng ít khi dùng tới. Khói có thể làm đầu báo cháy hoạt động, nên việc dùng khói phải được thống nhất trước với đơn vị phụ trách phòng cháy chữa cháy của công trình, không tự ý can thiệp vào hệ báo cháy. Xem thêm an toàn sinh mạng.

Những hội trường đã sáng đèn

Nhiều năm qua, Bá Hùng đã làm ánh sáng sân khấu cho các hội trường đa năng quy mô trên nghìn chỗ trong khối giáo dục, khán phòng của thiết chế văn hóa, cùng nhiều hội trường cơ quan khác. Ở các công trình này, ánh sáng được làm cùng âm thanh và hình ảnh.

Kinh phí đầu tư của từng công trình được giữ kín theo yêu cầu của chủ đầu tư. Chủ đầu tư có thể xem kết quả tại chỗ: một số công trình nhận tham quan theo đăng ký khi chủ công trình đồng ý, và khi tham quan có thể đề nghị chạy thử đúng các bài kiểm ở trên. Xem thêm ở trang công trình tiêu biểu.

07

Với kiến trúc sư: những điều nên chốt từ bản vẽ

Tới giai đoạn đấu thầu, phần lớn chất lượng ánh sáng sân khấu đã được định bởi bản vẽ. Những điều dưới đây nên có trong hồ sơ thiết kế:

  • Dòng dự toán riêng cho đèn sân khấu, thanh treo và tời nâng hạ, lập ngay từ bước dự án, kể cả khi chỉ đầu tư ở mức đầu.
  • Vị trí đèn mặt phía trước: cầu đèn (giàn đèn treo ngang trần khán phòng) hoặc vị trí đèn hai bên tường, khe hở trần đủ rộng cho chùm sáng đi qua. Quy tắc nhanh: ở góc đứng 45 độ, khoảng cách ngang từ cầu đèn tới bục bằng độ chênh cao từ cầu đèn xuống gương mặt; góc thấp hơn thì cầu đèn lùi xa hơn. Ví dụ chênh cao 6 m thì cầu đèn cách bục khoảng 6 m theo phương ngang ở góc 45 độ, khoảng 8,5 m ở góc 35 độ.
  • Giàn treo trên sân khấu: số thanh treo, khoảng cách, tải trọng do đơn vị kết cấu tính và xác nhận, có tời hạ xuống để thay và chỉnh đèn; mỗi đèn treo có cáp an toàn phụ.
  • Lối đi kỹ thuật hoặc sàn thao tác trên trần nếu có cầu đèn cố định.
  • Đường dây điều khiển đèn và mạng ánh sáng từ phòng điều khiển tới giàn treo, hai cánh gà và cầu đèn, có điểm cắm dự phòng.
  • Nguồn điện riêng cho đèn sân khấu, tách khỏi nguồn âm thanh, có tủ phân phối gần sân khấu và hộp nguồn cho thiết bị của đơn vị sự kiện, xem thêm nguồn sạch và năng lượng.
  • Phòng điều khiển ở cuối khán phòng, ô cửa mở được nhìn thẳng sân khấu, đặt chung với điều khiển âm thanh và hình ảnh để người vận hành nghe được đúng thứ khán giả đang nghe.
  • Màu và độ bóng của phông, tường hậu sân khấu: tránh bề mặt bóng hắt đèn vào ống kính, tránh nền sáng hơn gương mặt.
  • Vị trí camera cố định và màn LED thể hiện trên cùng mặt bằng với vị trí đèn.
  • Nếu dự kiến dùng khói: thống nhất với đơn vị thiết kế phòng cháy chữa cháy ngay từ hồ sơ thiết kế.
08

Sau bàn giao

Khi bàn giao, Bá Hùng tập huấn cho người vận hành của hội trường để tự vận hành, khai thác và tự lập trình thêm cảnh khi cần. Khi hệ thống gặp sự cố, kỹ thuật của Bá Hùng hỗ trợ từ xa gần như ngay từ cuộc gọi đầu, hướng dẫn người vận hành qua video call. Trong thời gian bảo hành, nếu cần xử lý tại chỗ, cán bộ kỹ thuật có mặt trong vòng 24 giờ. Hết bảo hành, dịch vụ kỹ thuật tại chỗ vẫn tiếp tục, có tính phí.

Bá Hùng hoạt động từ năm 2003, đã thực hiện hơn 500 công trình ở hơn 30 tỉnh thành, phần lớn cho cơ quan nhà nước, ngân hàng, y tế và doanh nghiệp, giữ chứng nhận ISO 9001 liên tục từ năm 2011.

Chúng tôi nói rõ giới hạn
  • Tải trọng điểm treo, giàn treo do đơn vị kết cấu tính và xác nhận.
  • Việc dùng khói phải được thống nhất trước với đơn vị phụ trách phòng cháy chữa cháy của công trình.
  • Ánh sáng chung của khán phòng thuộc phần chiếu sáng kiến trúc, trình bày ở bài chiếu sáng thông minh.
  • Kinh phí đầu tư của từng công trình được giữ kín theo yêu cầu của chủ đầu tư.

Nếu hội trường còn ở giai đoạn bản vẽ, các điều kiện trên đưa thẳng vào hồ sơ thiết kế được. Gửi mặt bằng và mặt cắt khán phòng cho kiến trúc sư giải pháp của Bá Hùng để cùng xem vị trí đèn, camera và màn hình ngay trên bản vẽ.