Khi Tiếng Nói Phải Rõ Hơn Cả Căn Phòng (Giải pháp xử lý tiếng nói và phân vùng âm thanh cho hội trường đại biểu)

Trong hội trường đại biểu, người nói và người nghe là cùng một nhóm người, ngồi xen kẽ nhau. Hệ thống phải đưa tiếng nói tới người ở xa mà không đổ ngược lại người ngồi ngay bên cạnh.

Một đại biểu ở hàng giữa đứng lên phát biểu. Người ở cuối phòng nghe tạm rõ. Người ngồi ngay cạnh anh lại nghe cùng một câu hai lần: một lần từ miệng anh, một lần từ chiếc loa trần ngay trên đầu, trễ hơn một chút, to hơn một chút. Chính anh cũng nghe giọng mình dội về và bất giác nói chậm lại.

Kỹ thuật viên tăng âm lượng cho cuối phòng nghe rõ hơn. Chiếc loa trên đầu đại biểu cũng to lên theo, micro của anh bắt đầu rít. Họ hạ xuống lại, rồi nhắc đại biểu nói sát micro hơn.

Phần lớn hội trường nghị sự đang vận hành trong vòng luẩn quẩn đó. Nguyên nhân không nằm ở loa kém hay micro kém. Nó nằm ở cách tiếng nói được phân phối ra căn phòng.

Hội trường đại biểu khác sân khấu ở chỗ nào

Ở một nhà hát, người nói đứng trên sân khấu, khán giả ngồi phía trước. Loa đặt hai bên sân khấu, hướng về khán giả, cách xa micro. Bài toán gọn.

Hội trường đại biểu thì ngược lại. Hàng chục, có khi hàng trăm micro nằm rải khắp phòng, giữa chính những người nghe. Loa phải phủ đều cả phòng, nên chắc chắn có loa nằm gần micro. Bất kỳ micro nào mở lên cũng đang đứng cạnh một chiếc loa đang phát lại chính nó.

Đó là lý do bài toán tiếng hú ở phòng nghị sự khó hơn sân khấu nhiều lần, và lý do kỹ thuật chống hú đa tầng trở thành nền móng của mọi hội trường Bá Hùng làm. Kỹ thuật này cho phép micro thu rõ tiếng nói ở khoảng cách tới 160cm. Đó là trần kỹ thuật, đạt được khi hội trường đủ lớn, trần đủ cao và âm học được xử lý đúng, chứ không phải cấu hình mặc định. Theo định luật nghịch đảo bình phương, đi từ 20cm ra 160cm thì tín hiệu tụt khoảng 18 decibel, tương đương năng lượng âm chỉ còn một phần sáu mươi tư. Phòng họp tiêu chuẩn không cần tới mức đó, nhưng vẫn hưởng một biên an toàn chống hú rộng hơn hẳn. Phân vùng loa là một trong những tầng góp phần tạo ra biên an toàn ấy.

Mỗi micro một bản phân phối riêng

Cách làm thông thường đưa tất cả micro vào chung một đường, rồi phát ra mọi loa với cùng một mức. Micro ở hàng ba và micro ở hàng mười hai được đối xử như nhau ở mọi góc phòng.

Phân vùng loa đi theo hướng khác. Căn phòng được chia thành nhiều vùng loa theo vị trí ngồi. Mỗi micro có một bảng mức gửi riêng tới từng vùng. Vùng chứa chính micro đó nhận rất ít hoặc không nhận gì, vì những người ngồi đó đã nghe trực tiếp người nói. Vùng lân cận nhận vừa đủ. Vùng xa nhận đầy đủ. Khi đại biểu ở hàng ba phát biểu, loa trên đầu anh gần như im, còn loa ở cuối phòng làm việc chính.

Người trong nghề gọi kỹ thuật này là trừ tiếng theo vùng, một biến thể của mix-minus. Lợi ích đến cùng lúc ở ba phía. Micro không còn đứng cạnh một chiếc loa phát lại chính nó, nên mở được lớn hơn mà không hú. Người ngồi cạnh không nghe một câu hai lần. Người ở xa nhận đủ âm lượng mà không cần đẩy cả phòng lên.

Ma trận này phải được tính trên bản vẽ bố trí ghế và bản vẽ trần. Số vùng, ranh giới vùng, vị trí từng loa quyết định bảng mức gửi. Bảng đó được nạp vào bộ xử lý trung tâm và gắn với số hiệu từng micro, để hệ thống tự áp đúng bảng khi một micro được mở, không cần ai ngồi kéo cần gạt.

Tiếng nói phải đến từ hướng người nói

Có một chi tiết tinh tế hơn. Tai người xác định hướng âm thanh theo tín hiệu đến trước. Nếu loa trên đầu phát lại giọng của người ngồi bên trái nhanh hơn tiếng thật từ miệng người đó, người nghe sẽ có cảm giác giọng nói rơi từ trần xuống thay vì đến từ người đang nói.

Khi từng vùng loa được làm trễ một khoảng tính theo khoảng cách tới vị trí người nói, tiếng thật đến tai trước, tiếng loa đến ngay sau để bồi thêm độ rõ. Người nghe quay đúng về phía người nói mà không cần biết vì sao. Cuộc tranh luận trong phòng vì thế tự nhiên hơn hẳn: người ta nói với nhau, không nói với cái loa.

Ở những phòng trần thấp hoặc kiến trúc không cho phép đặt loa trần dày, loa kiến trúc gắn tường, loa gắn trên bàn đại biểu hoặc loa định hướng phủ hẹp đúng khu ngồi là những lựa chọn thay thế, mỗi loại có cách tính vùng riêng.

Làm sạch tiếng nói trước khi nó ra loa

Phân vùng giải quyết chuyện tiếng đi đâu. Còn một chuyện khác: cái gì đi cùng tiếng nói. Micro hội thảo không chọn lọc. Nó thu giọng đại biểu cùng với tiếng điều hòa thổi qua, tiếng quạt máy chiếu, tiếng lật giấy, tiếng dội của chính căn phòng. Tất cả được khuếch đại lên cùng giọng nói.

Bá Hùng tích hợp một lớp xử lý làm sạch tiếng nói theo thời gian thực, đặt trước khâu khuếch đại và trước khâu ghi. Công nghệ ở lớp này có gốc từ lĩnh vực phục hồi và điều tra âm thanh, nơi người ta cần nghe rõ một câu nói trong một bản ghi đầy nhiễu. Đưa vào hội trường, nó tách tiếng nói khỏi tiếng nền liên tục và giảm tiếng vọng mà không làm giọng đại biểu méo đi hay nghe như qua điện thoại.

Lợi ích không chỉ dừng ở người nghe trong phòng. Tín hiệu sạch hơn cũng là đầu vào tốt hơn cho biên bản thông minh và phụ đề trực tiếp, vì phần mềm nhận dạng tiếng Việt chép đúng hơn hẳn khi không phải đoán chữ giữa tiếng ồn. Kênh nguồn cho phiên dịch viên cũng rõ hơn, và ai làm phiên dịch đều biết điều đó đáng giá thế nào sau ba tiếng đeo tai nghe.

Cần nói thật về giới hạn. Xử lý tín hiệu không cứu được một căn phòng âm học hỏng. Phòng có thời gian vang quá dài thì phải xử lý bằng vật liệu âm học và thiết kế xử lý âm trước. Xử lý quá tay cũng làm giọng nói khô và mất tự nhiên. Lớp làm sạch tốt là lớp người nghe không nhận ra nó đang chạy, chỉ thấy phòng bỗng dễ nghe hơn.

Cách duy nhất để thuyết phục về lớp này là nghe. Bá Hùng ghi một đoạn họp thật trong chính căn phòng của chủ đầu tư, rồi phát lại hai phiên bản trước và sau xử lý. Không cần tờ thông số nào.

Đo bằng chỉ số, không đo bằng cảm giác

Độ rõ của tiếng nói có một thước đo chuẩn quốc tế: chỉ số truyền đạt tiếng nói STI, định nghĩa trong tiêu chuẩn IEC 60268-16, chạy từ 0 tới 1. Chỉ số này đo cả căn phòng lẫn hệ thống âm thanh cùng một lúc, nên phản ánh đúng thứ người ngồi ghế nghe thấy.

Bá Hùng đo STI tại nhiều điểm ngồi trước khi bàn giao, ghi vào hồ sơ nghiệm thu, và đo lại trong các lần bảo trì để phát hiện suy giảm. Điều nên biết sớm là STI được quyết định phần lớn trên bản vẽ kiến trúc, bởi hình khối phòng, vật liệu tường, trần, sàn, trước khi mua một thiết bị nào. Vì vậy phần đáng giá nhất của dịch vụ thường nằm ở giai đoạn thiết kế, theo đúng phương pháp làm việc Bá Hùng áp dụng.

Phòng nào cần, phòng nào không

Phân vùng loa và lớp làm sạch tiếng nói đáng đầu tư ở những phòng có nhiều micro rải giữa người nghe: hội trường hội đồng nhân dân, phòng họp chính quyền bố trí kiểu móng ngựa hay lớp học, hội trường đa năng có khu đại biểu, phòng xét xử nơi tiếng của thẩm phán, kiểm sát viên, luật sư và người làm chứng đều phải rõ như nhau, phòng họp tác chiến của lực lượng vũ trang và an ninh.

Phòng họp nhỏ dưới hai chục người, ai cũng nghe nhau bằng tai thường, thì không cần tăng âm, nên không cần cả hai lớp này. Phòng hội thảo có một bục phát biểu duy nhất và khán giả ngồi phía dưới thì gần với bài toán sân khấu, xử lý theo cách khác. Những phòng cần giữ riêng tư cuộc trao đổi với bên ngoài lại là bài toán của che âm chủ động, không phải bài toán khuếch đại.

Từ bản vẽ đến lúc đại biểu ngồi xuống

Bá Hùng nhận hạng mục này theo cả năm vai: tư vấn kiến trúc giải pháp từ bản vẽ, cung cấp thiết bị từ các đối tác chuyên ngành, tích hợp với hệ micro, hệ biểu quyết và bộ điều khiển trung tâm, bảo hành dài hạn, và phản ứng nhanh khi có sự cố. Mọi thông số phân vùng, độ trễ, mức xử lý được lưu thành hồ sơ theo quy trình ISO 9001 duy trì liên tục từ năm 2011, để khi phòng đổi bố trí ghế hay thay một chiếc loa, đội kỹ thuật chăm sóc chủ động chỉnh lại đúng từ hồ sơ gốc thay vì dò lại từ đầu.

Hội trường tốt nhất là hội trường mà đại biểu quên mất có hệ thống âm thanh, vì họ chỉ còn nghe thấy nhau.