Âm Thanh Được Quyết Trên Bản Vẽ

Hạng mục âm thanh thường được đấu thầu khi trần đã đóng. Nhưng những quyết định định đoạt nó nằm trong tay kiến trúc sư từ nhiều tháng trước, trên mặt bằng và mặt cắt.

Không ai nhớ một cái trần đẹp trong một căn phòng nghe tệ. Khi một hội trường mới khánh thành mà đại biểu than không nghe rõ, người ta hiếm khi nói hệ thống âm thanh chọn sai. Người ta nói hội trường thiết kế chưa tốt. Và phần lớn trường hợp, họ nói đúng hơn họ tưởng.

Ghi chú này dành cho kiến trúc sư đang làm hồ sơ một hội trường, khán phòng, ballroom, nhà thờ hay giảng đường lớn. Nó không giới thiệu sản phẩm, không có tên thương hiệu. Nó gom lại những quyết định về âm thanh chuyên nghiệp mà nếu không chốt ở giai đoạn phương án và thiết kế cơ sở, thì về sau chỉ còn cách sửa bằng tiền, hoặc chấp nhận.

Hình khối và bề mặt quyết định nửa kết quả

Thể tích phòng, chiều cao trần và vật liệu hoàn thiện định ra thời gian vang trước khi có bất kỳ chiếc loa nào. Một hội trường chủ yếu để nói cần tiếng vang tắt nhanh. Một khán phòng có hòa nhạc mộc cần điều ngược lại. Khi chủ đầu tư nói "đa năng", câu nên hỏi lại là đa năng theo tỉ lệ nào, vì mâu thuẫn giữa lời nói và âm nhạc không có điểm giữa tự nhiên.

Hình học cũng quan trọng như vật liệu. Hai mặt tường song song, cứng, đối diện nhau dễ tạo tiếng dội lặp nhanh, nghe như tiếng lách tách sau mỗi tiếng vỗ tay. Mặt lõm như tường sau cong, trần vòm, hốc bán nguyệt sau sân khấu hội tụ âm thanh vào một vùng, giống gương lõm hội tụ ánh sáng, tạo ra điểm nghe rất to ngay cạnh điểm nghe rất nhỏ. Tường sau khán phòng phản xạ mạnh sẽ trả âm về sân khấu, làm người nói nghe chính giọng mình dội lại và làm micro dễ hú. Những chi tiết này rẻ để chỉnh trên bản vẽ bằng một góc nghiêng, một mặt khuếch tán, một mảng vật liệu đặt đúng chỗ, và rất đắt để chỉnh khi đã ốp đá.

Nếu có thể, hãy đặt một mục tiêu độ rõ lời bằng con số STI ngay trong nhiệm vụ thiết kế, và yêu cầu mô phỏng âm học từ mô hình ba chiều trước khi chốt vật liệu. Một buổi mô phỏng ở giai đoạn này thường trả lời được những câu mà cả chục cuộc họp hiện trường sau này không giải quyết nổi.

Chỗ cho loa phải được vẽ, không được chừa

Loa chính của một hội trường lớn cần một vị trí có tầm nhìn tới toàn bộ khán giả, thường ở hai bên hoặc phía trên khung sân khấu. Đó cũng chính là chỗ mà đèn sân khấu, màn hình LED, rèm, khung kỹ thuật đều muốn chiếm. Nếu không được vẽ từ đầu, loa sẽ nhận phần còn lại, và phần còn lại hiếm khi là vị trí đúng về âm học.

Với khán phòng có ban công, vùng ghế dưới ban công gần như luôn cần loa bổ sung đặt ở mặt dưới sàn ban công, vì loa chính không chiếu tới được. Trần cao trên ba tầng đòi hỏi loa có góc phủ được tính trước, có khi là loa điều khiển hướng tia áp sát tường để không phải treo một khối loa nghiêng giữa không trung. Mỗi lựa chọn này kéo theo kích thước, màu sắc, cách hoàn thiện mà kiến trúc sư nên được quyết, thay vì nhận về một chiếc hộp đen gắn lên công trình đã xong.

Đi kèm vị trí là kết cấu. Cụm loa treo của một khán phòng lớn nặng tới mức cần điểm treo được kỹ sư kết cấu tính toán, móc chờ trong dầm, hoặc khung thép riêng trên trần. Thêm vào sau khi đổ bê tông là khoan cấy, xin phép, và đôi khi là không làm được.

Đường đi của tín hiệu và của điện

Âm thanh chuyên nghiệp cần một mạng lưới đường cáp riêng: từ sân khấu, bục phát biểu, hộp sàn, vị trí micro treo, về bàn điều khiển, rồi về phòng kỹ thuật, rồi tỏa ra từng loa. Ống luồn và máng cáp cho mạng này nên tách khỏi cáp điện động lực và cáp đèn, chạy theo tuyến có lối kiểm tra, và có dư dung lượng cho những lần nâng cấp sau. Khi tín hiệu chạy trên mạng, các tuyến cáp quang, cáp mạng cho hạ tầng AV cũng cần được tính cùng lúc, kể cả tuyến thứ hai cho những công trình cần dự phòng.

Phòng kỹ thuật âm thanh là một căn phòng thật, không phải một góc kho. Nó cần thông gió hoặc điều hòa riêng, vì tủ thiết bị tỏa nhiệt liên tục. Nó cần sàn chịu được tủ rack nặng, cửa đủ rộng để đưa tủ vào, và không nằm sát vách khán phòng nếu vách đó không cách âm, vì quạt tủ thiết bị chạy suốt buổi.

Nguồn điện cho âm thanh nên có tủ riêng, xuất tuyến riêng, tiếp địa kỹ thuật rõ ràng, tách khỏi các tải gây nhiễu như bộ điều khiển đèn sân khấu, bộ nguồn đèn LED, động cơ. Rất nhiều tiếng ù trong hội trường mới không đến từ thiết bị âm thanh, mà đến từ một sợi dây trung tính dùng chung với hệ đèn. Đây đúng là loại mắt xích không ai chụp ảnh nhưng định đoạt chất lượng cả hệ.

Bàn điều khiển phải ngồi giữa khán giả

Đây là lỗi chúng tôi gặp rất thường xuyên ở các hội trường tại Việt Nam: vị trí điều khiển âm thanh được đặt trong một phòng kính kín ở cuối hội trường, hoặc trên tầng lửng phía sau. Nhìn trên bản vẽ thì gọn, đẹp, không chiếm ghế. Nhưng người vận hành ngồi sau lớp kính nghe một thứ âm thanh hoàn toàn khác với thứ khán giả đang nghe, và cân chỉnh theo thứ mình nghe được.

Vị trí điều khiển âm thanh nên nằm trong vùng khán giả, thường ở khoảng hai phần ba chiều sâu khán phòng, gần trục giữa. Nó cần một khoảng sàn đủ cho bàn trộn và người ngồi, đường cáp chờ về sân khấu và phòng kỹ thuật, nguồn điện, và một cách xử lý thẩm mỹ khi không có sự kiện, như một bục có nắp che hoặc một vách che di động cùng ngôn ngữ nội thất. Đặt chỗ này vào mặt bằng từ đầu dễ hơn rất nhiều so với việc tháo hai hàng ghế sau khi khánh thành.

Tiếng ồn nền là một hạng mục kiến trúc

Ống gió tốc độ cao, miệng gió đặt ngay trên khán giả, cụm máy nén sát tường khán phòng, cửa ra vào không gioăng, đều đẩy mức ồn nền lên và kéo độ rõ lời xuống, bất kể hệ thống âm thanh tốt đến đâu. Mỗi phòng nên có một mục tiêu ồn nền ghi rõ trong hồ sơ, theo đường chuẩn NC hoặc NR, và kỹ sư cơ điện cần biết mục tiêu đó trước khi chọn thiết bị và tốc độ gió.

Với ballroom chia được bằng vách di động, chỉ số cách âm của vách, khe trên trần và đường vòng qua hành lang quyết định hai sự kiện cạnh nhau có nghe lẫn sang nhau hay không. Vật liệu tiêu âm, rèm, tấm ốp biến đổi thuộc nhóm xử lý âm và cơ khí sân khấu cũng cần chỗ trong mặt cắt, nhất là khi phòng phải đổi tính cách theo sự kiện

Với công trình cũ

Khi công trình là di sản hoặc cải tạo, phần lớn các quyết định trên đã nằm sẵn trong kiến trúc cũ và không thể đổi. Cách tiếp cận lúc đó khác hẳn: can thiệp đảo ngược được, loa như món nội thất, dây theo lối có sẵn. Chúng tôi viết riêng về trường hợp này trong bài âm thanh cho những bức tường không được chạm vào.

Ai nên ngồi vào bàn lúc này

Mọi điều ở trên đều có giá trị kể cả khi văn phòng của bạn không bao giờ làm việc với chúng tôi. Nhưng nếu cần một đơn vị ngồi cùng bàn ở giai đoạn phương án, Bá Hùng làm đúng việc đó: đọc bản vẽ, mô phỏng âm học, đề xuất vị trí loa, tải trọng treo, tuyến cáp, phòng kỹ thuật và nguồn điện, theo tư duy kiến trúc giải pháp và theo ngôn ngữ thiết kế của kiến trúc sư, không theo một danh mục hàng có sẵn.

Chúng tôi thích được gọi sớm. Gửi chúng tôi bản vẽ khi công trình còn ở mặt bằng và mặt cắt, đó là lúc mỗi đường bút chì còn rẻ.