Khi Dây Tín Hiệu Thành Mạng

Bó cáp tín hiệu to bằng cổ tay chạy từ sân khấu về phòng kỹ thuật đang được thay bằng một sợi cáp mạng. Sự thay đổi đó giải được nhiều bài toán cũ, và tạo ra vài bài toán mới mà dân âm thanh lẫn dân IT đều dễ đánh giá thấp.

Ở một hội trường đời cũ, mỗi micro trên sân khấu có một đường dây riêng chạy về bàn trộn. Ba mươi hai micro là ba mươi hai đường, gom vào một bó cáp nhiều lõi nặng trịch, đi qua máng dưới sàn, qua trần, về tủ kỹ thuật. Muốn thêm một micro ở vị trí mới thì kéo thêm dây. Muốn gửi tiếng sang phòng bên cạnh thì kéo thêm dây nữa.

Ở một hội trường hiện đại, những tín hiệu đó được số hóa ngay gần sân khấu và đi trên một sợi cáp mạng, hoặc một sợi quang khi khoảng cách xa. Một sợi mang được hàng chục, thậm chí hàng trăm kênh theo cả hai chiều. Đổi đường đi của tín hiệu là thao tác trên phần mềm. Phòng bên cạnh, phòng ghi âm, phòng phiên dịch, xe truyền hình ngoài sân, tất cả lấy tiếng từ cùng một mạng.

Nghe như mọi chuyện đã đơn giản hơn. Phần dây đúng là đơn giản hơn. Phần mạng thì không.

Âm thanh sống khó tính hơn email

Một mạng văn phòng được thiết kế để chuyển dữ liệu: email, tệp tin, trang web. Một gói tin đến chậm vài trăm mili giây, hay phải gửi lại một lần, không ai nhận ra. Âm thanh sống không chịu được điều đó. Mỗi kênh là một dòng mẫu âm thanh liên tục, phải tới đích trong vài mili giây, đều đặn như nhịp tim. Một đoạn ngắt nhỏ là một tiếng lụp bụp trong loa, trước mặt cả hội trường.

Khó hơn nữa là đồng hồ. Mọi thiết bị trên mạng âm thanh phải lấy mẫu theo cùng một nhịp, đồng bộ với nhau tới mức rất nhỏ. Việc đồng bộ này thường dựa trên giao thức thời gian chính xác theo chuẩn IEEE 1588, gửi những gói tin đồng hồ đi khắp mạng liên tục. Nếu các gói tin đó bị chậm lại hoặc bị xếp hàng sau dữ liệu khác, các thiết bị mất nhịp với nhau, và âm thanh bắt đầu lách tách, rồi đứt.

Vì sao switch văn phòng hay gây chuyện

Rất nhiều sự cố của mạng âm thanh không bắt nguồn từ thiết bị âm thanh. Nó nằm ở chiếc switch ở giữa, thường là một switch văn phòng được dùng tạm hoặc được đội IT cấp từ kho chung.

Có vài lý do quen thuộc. Switch văn phòng thường bật sẵn tính năng tiết kiệm điện trên cổng mạng, cho cổng ngủ đi trong những khoảnh khắc ít lưu lượng, và mỗi lần cổng thức dậy là một lần đồng hồ âm thanh bị xáo trộn. Nhiều switch không được cấu hình ưu tiên gói tin đồng hồ và gói tin âm thanh, nên chúng phải xếp hàng chung với một tệp tin ai đó đang tải về. Âm thanh trên mạng hay dùng phát đa hướng, và nếu switch không được bật tính năng quản lý nhóm phát đa hướng, gọi là IGMP snooping, kèm một thiết bị làm nhiệm vụ hỏi nhóm, thì luồng âm thanh bị đẩy ra mọi cổng, làm nghẽn cả những máy tính không liên quan.

Và có một lý do không nằm trong thông số nào: switch văn phòng thuộc quyền quản lý của đội IT. Một lần cập nhật phần mềm định kỳ, một lần đổi cấu hình bảo mật vào cuối tuần, và sáng thứ Hai hội trường mất tiếng mà không ai trong đội âm thanh biết chuyện gì đã xảy ra.

Mạng riêng hay mạng chung

Có hai cách làm đúng. Cách thứ nhất là một mạng âm thanh tách biệt về vật lý, switch riêng, cáp riêng, không nối với mạng văn phòng, hoặc chỉ nối qua một điểm có kiểm soát. Đây là cách an toàn nhất cho hội trường, nhà hát, trung tâm hội nghị, nơi âm thanh là công năng chính. Switch dùng ở đây nên là loại thiết kế riêng cho mạng AV, có sẵn cấu hình cho âm thanh và hình ảnh qua mạng, để kỹ thuật viên âm thanh không phải là chuyên gia mạng mới vận hành được.
Cách thứ hai là chạy âm thanh trên hạ tầng mạng chung của tòa nhà, trong một mạng ảo riêng, với cấu hình ưu tiên, quản lý phát đa hướng và đồng hồ được làm đúng trên từng switch mà luồng âm thanh đi qua. Cách này tiết kiệm cáp và tận dụng được hạ tầng mạng sẵn có, nhưng chỉ bền khi đội IT và đội âm thanh thống nhất bằng văn bản: cấu hình nào không được đổi, ai được đổi, đổi thì báo ai. Không có văn bản đó, cách thứ hai sớm muộn sẽ quay về câu chuyện sáng thứ Hai.

Dự phòng bắt đầu từ sợi cáp

Khi mọi kênh âm thanh đi chung một sợi cáp, sợi cáp đó trở thành điểm gãy lớn nhất của hệ thống. Với những hội trường có sự kiện không được phép gián đoạn, mạng âm thanh nên chạy hai đường độc lập song song: hai cổng mạng trên mỗi thiết bị, hai switch, hai tuyến cáp đi theo hai lộ trình khác nhau trong công trình. Một đường đứt, đường kia gánh toàn bộ mà không mất một mẫu âm nào. Switch cũng cần nguồn sạch và lưu điện, vì một switch khởi động lại mất cả phút, đủ để biến buổi lễ thành đêm không được phép hỏng theo cách tệ nhất.

Tuyến cáp cho hai đường mạng này nên được tính từ lúc lập bản vẽ, khi việc chừa thêm một ống luồn còn rẻ.

Nói chung một ngôn ngữ

Thị trường có nhiều giao thức âm thanh qua mạng, mỗi hệ sinh thái thiết bị có lựa chọn riêng. Chuẩn mở AES67 ra đời để các hệ khác nhau trao đổi được âm thanh với nhau, và ngày càng nhiều thiết bị hỗ trợ nó. Trong thực tế, nối hai hệ khác nhau qua AES67 vẫn cần cấu hình cẩn thận và thử kỹ trước ngày sự kiện. Chọn hệ sinh thái cho một hội trường vì vậy nên tính tới những thiết bị sẽ được thêm vào trong mười năm tới, như hệ hội nghị và ghi âm đa kênh, phòng phiên dịch, thiết bị truyền hình.

Một mạng cũng cần được canh giữ

Mạng âm thanh là mạng máy tính, và nó mang theo những rủi ro của mạng máy tính. Thiết bị còn để mật khẩu mặc định, phần mềm lâu năm không cập nhật, cổng mạng ở sân khấu ai cũng cắm được. Mạng âm thanh không nên có đường ra internet trực tiếp. Truy cập từ xa để bảo trì nên đi qua kênh có kiểm soát. Sơ đồ mạng, địa chỉ từng thiết bị, cấu hình từng switch phải được ghi lại và cập nhật, vì đây chính là mắt xích không ai chụp ảnh của thời âm thanh số. Một hệ thống được giám sát từ xa còn cho biết thiết bị nào đang mất đồng bộ trước khi người nghe nhận ra.

Không phải hệ nào cũng cần lên mạng

Một phòng họp nhỏ với vài micro và hai loa, dây ngắn, không chia sẻ với phòng nào khác, chạy tín hiệu analog vẫn hoàn toàn ổn và dễ bảo trì hơn. Âm thanh qua mạng đáng tiền khi có nhiều kênh, khoảng cách xa, nhiều phòng cần chia sẻ tín hiệu, hoặc nhu cầu ghi âm, truyền hình, phiên dịch. Ở quy mô đó, nó gần như là lựa chọn mặc định.

Bá Hùng làm cả hai phía của câu chuyện này. Hạ tầng mạng là một trong chín mảng chúng tôi triển khai, bên cạnh âm thanh chuyên nghiệp, nên chúng tôi thiết kế mạng âm thanh như dân mạng và cấu hình nó như dân âm thanh. Với những công trình chạy chung hạ tầng, chúng tôi ngồi cùng đội IT của chủ đầu tư từ đầu để thống nhất ranh giới trách nhiệm, rồi bàn giao đầy đủ sơ đồ và cấu hình để không ai phải đoán vào sáng thứ Hai.