Nhà Thi Đấu Và Sân Vận Động: Một Dàn Loa, Hai Nhiệm Vụ

Chín mươi phút mỗi trận, hệ thống âm thanh của sân vận động là một phần của cuộc vui. Nhưng lý do nó được cấp phép tồn tại là vài phút mà ai cũng mong sẽ không bao giờ đến: phút phải nói với hàng chục nghìn người rằng hãy rời khán đài, theo lối nào, ngay bây giờ.

Ban tổ chức muốn tiếng nhạc dồn dập lúc đội nhà ra sân, giọng bình luận viên rền vang mỗi lần ghi bàn, khán đài rung lên theo nhịp trống. Đơn vị phụ trách an toàn muốn một thứ khác hẳn: một câu thông báo, đọc một lần, mọi người ở mọi góc đều nghe hiểu, kể cả khi khán đài đang ồn nhất.

Hai yêu cầu đó thường được giao cho hai nhóm người khác nhau, lập hai bộ hồ sơ khác nhau. Nhưng phần lớn sân thể thao chỉ có một dàn loa. Và dàn loa đó phải trả lời được cả hai.

Nhiệm vụ thứ hai mới là nhiệm vụ chính

Ở nhiều nước, hệ thống âm thanh của sân thể thao được nhìn trước hết như một hệ thống an toàn. Tại Anh, sổ tay hướng dẫn an toàn sân thể thao mà giới chuyên môn quen gọi là Green Guide có yêu cầu riêng cho hệ thông báo công cộng, xem nó là một công cụ quản lý đám đông. Thiết bị của hệ thông báo khẩn cấp bằng giọng nói được chứng nhận theo bộ tiêu chuẩn EN 54, với EN 54-16 cho thiết bị điều khiển và EN 54-24 cho loa, còn cách thiết kế, lắp đặt và nghiệm thu đi theo các tiêu chuẩn như BS 5839-8.

Điều đó kéo theo những yêu cầu mà một dàn loa chỉ để giải trí không bao giờ có. Đường dây loa phải được giám sát liên tục, đứt hay chạm là báo lỗi. Thông báo khẩn cấp phải đè lên mọi nguồn khác, kể cả khi ekip ca nhạc đang phát qua hệ thống riêng của họ. Thiết bị phải có nguồn dự phòng đủ để chạy tiếp khi mất điện lưới. Độ rõ lời được đo bằng chỉ số STI ở khắp khu vực khán giả, không dựa vào cảm nhận của ai.

Thiết kế một sân vận động bắt đầu từ nhiệm vụ này rồi mới mở rộng ra cho giải trí, sẽ cho ra một hệ thống làm tốt cả hai. Làm theo chiều ngược lại, hệ thống thường hay ở phần giải trí và đuối ở phần an toàn, tức là đuối đúng ở phần không được phép đuối.

Khi khán đài ồn hơn cả loa

Tiếng hò reo của khán đài vào khoảnh khắc ghi bàn có thể vượt 100 dB. Một câu thông báo muốn được nghe hiểu phải nổi lên trên mức ồn đó một khoảng đủ lớn, và bản thân dàn loa phải có dự trữ công suất để làm điều này mà không méo tiếng. Khi méo, phụ âm vỡ ra đầu tiên, và lời nói thành tiếng ầm.

Nhưng chỉ tăng công suất thì chưa đủ. Một sân vận động ngoài trời có thể rộng vài trăm mét. Âm thanh đi khoảng 343 mét mỗi giây, nên tiếng từ cụm loa phía bên kia sân tới tai người ngồi khán đài bên này chậm hơn tiếng từ loa gần nhất hơn nửa giây. Người nghe nhận cùng một câu nói hai lần, lệch nhau, và chữ nào cũng nhòe.

Đó là lý do hầu hết sân lớn dùng hệ phân tán: loa đặt dưới mái che của từng khán đài, chiếu xuống vùng ghế ngay bên dưới, mỗi vùng được căn trễ và cân chỉnh riêng, và hạn chế tối đa âm lan sang khán đài đối diện. Những dòng loa có kiểm soát hướng phát chặt giúp giữ âm trong khán đài, tránh dội lên mái thép và hạn chế tiếng tràn ra khu dân cư xung quanh.

Nhà thi đấu trong nhà có bài toán riêng

Nhà thi đấu kín có mái là một hộp lớn với mặt sàn gỗ hoặc thảm thi đấu, ghế nhựa cứng, mái tôn hoặc mái kính trên kết cấu thép. Thể tích rất lớn, bề mặt phản xạ khắp nơi, và tiếng vang kéo dài có khi tới vài giây khi khán đài trống. Ở đây, dàn loa đắt tiền nhất cũng không cứu được lời nói nếu mái và tường không được xử lý âm ở mức tối thiểu ngay từ giai đoạn bản vẽ.

Nhà thi đấu ở Việt Nam còn hiếm khi chỉ để thi đấu. Nó tổ chức mít tinh, lễ khai giảng, đại hội thể dục thể thao, chương trình văn nghệ, có khi cả ca nhạc thương mại. Mỗi kiểu sự kiện cần một cấu hình lưu sẵn, và nên có hộp đấu nối chờ sẵn để ekip ca nhạc cắm vào, với điều kiện quyền ưu tiên của thông báo khẩn cấp vẫn giữ nguyên dù ai đang cầm bàn trộn.

Chia vùng để sơ tán có thứ tự

Sơ tán hàng chục nghìn người cùng lúc qua cùng một lối là cách tạo ra tai nạn. Kịch bản sơ tán của sân lớn thường chia theo từng khán đài, từng tầng, từng cụm lối ra, phát những thông báo khác nhau tới những vùng khác nhau vào cùng một thời điểm. Hệ thống âm thanh phải đi theo kịch bản đó: vùng loa trùng với vùng sơ tán, có bản tin ghi sẵn cho từng tình huống, có micro ưu tiên cho chỉ huy an toàn tại phòng điều hành.

Đừng quên những nơi ngoài khán đài: hành lang, sảnh, nhà vệ sinh, khu bán vé, phòng thay đồ vận động viên, bãi đỗ xe. Đó thường là những vùng mà người đang ở đó không nghe thấy gì khi có thông báo, vì lúc thiết kế không ai nghĩ đến họ.

Mưa, nắng, gió biển

Loa ngoài trời ở Việt Nam chịu mưa nhiệt đới, nắng gắt, độ ẩm cao, và ở các tỉnh ven biển là hơi muối. Cấp bảo vệ chống nước và bụi, vật liệu chống ăn mòn của vỏ loa và giá treo, cách đi dây chống nước vào đầu nối là những thông số cần được ghi rõ trong hồ sơ, không để nhà thầu tự chọn. Một chiếc loa trong nhà gắn tạm ngoài trời có thể chạy tốt mùa khô đầu tiên rồi im lặng sau mùa mưa thứ hai.

Sét là chuyện khác cần tính riêng. Cột đèn, mái che kim loại và đường dây loa kéo dài quanh sân là những đường dẫn lý tưởng cho xung sét lan truyền. Thiết bị trung tâm cần lớp chống sét lan truyền và lọc nguồn, và hệ thống cần được thiết kế theo tinh thần đêm không được phép hỏng, có dự phòng cho những phần mà một trận đấu lớn hay một lễ khai mạc không cho phép câm.

Âm thanh không đứng một mình

Bảng điểm, màn hình LED lớn, camera truyền hình, phòng bình luận đều nối với hệ âm thanh. Tiếng của video phát trên màn hình lớn phải khớp miệng với hình. Phòng bình luận cần đường tín hiệu riêng cho truyền hình và cho loa sân. Đơn vị truyền hình cần lấy tín hiệu tiếng sân sạch. Thiết kế hình ảnh và âm thanh vì vậy nên do cùng một đầu mối điều phối, để không ai phải đi dây tạm vào ngày thi đấu.

Và vì sân thể thao có thể im lặng nhiều tuần giữa hai sự kiện lớn, thiết bị cần được kiểm tra định kỳ trong những tuần im lặng đó. Một hệ thống được chăm sóc chủ động, có giám sát từ xa đường dây và ampli, cho biết loa nào đã hỏng sau cơn bão tuần trước, trước khi khán giả kéo đến.

Khi nào không cần làm đến mức này

Một sân bóng cộng đồng, một nhà tập luyện không có khán đài lớn, một sân tennis của khu dân cư không cần hệ thống cấp sân vận động. Ở đó, vài loa nén chịu thời tiết, một bộ khuếch đại có ngõ ưu tiên cho thông báo, và một micro là đủ. Nói thẳng điều này cũng là một phần của tư vấn.

Còn với trung tâm thể thao có khán đài lớn, nơi tụ tập hàng nghìn người, Bá Hùng làm việc từ hai phía cùng lúc: phía an toàn với kinh nghiệm hệ thông báo khẩn cấp theo tiêu chuẩn châu Âu và Anh, và phía biểu diễn với các hệ loa chuyên nghiệp cho sự kiện lớn. Chúng tôi tham gia từ bản vẽ mái và khán đài, thiết kế chia vùng theo kịch bản sơ tán, cung cấp, tích hợp, đo nghiệm thu, và ở lại với hệ thống qua nhiều mùa giải.