Tổng quan - Giải pháp âm thanh chuyên nghiệp

Mỗi Chiếc Ghế Đều Phải Nghe Rõ

Tổng quan giải pháp âm thanh chuyên nghiệp, viết cho chủ đầu tư, người sử dụng và kiến trúc sư: nó là gì, giải quyết chuyện gì, dùng ở đâu, và đáng tiền ở chỗ nào.

Hội nghị tổng kết năm. Người chủ trì đọc báo cáo, micro tốt, loa to. Ba hàng ghế đầu gật gù theo. Từ hàng thứ mười trở xuống, người ta bắt đầu nhìn lên màn chiếu để đoán diễn giả đang nói tới mục nào. Giữa buổi, một đại biểu cầm micro bước lại gần loa, và cả hội trường nhăn mặt vì một tiếng rít dài.

Không thiết bị nào trong phòng bị hỏng. Căn phòng có một dàn loa, nhưng chưa có một hệ thống âm thanh.


Âm thanh chuyên nghiệp là gì

Âm thanh chuyên nghiệp (người trong ngành gọi là pro audio hay pro sound) là hệ thống được thiết kế để đưa lời nói và âm nhạc tới đúng người nghe, đủ rõ và đủ đều ở mọi vị trí ngồi, trong một không gian cụ thể, và chạy ổn định qua nhiều năm.

Thiết bị chỉ là một nửa của định nghĩa đó. Nửa còn lại nằm ở ba chữ “không gian cụ thể”. Cùng một cặp loa, đặt trong phòng họp ốp gỗ tiêu âm nghe khác hẳn khi đặt trong sảnh đá trần cao. Nên một hệ chuyên nghiệp bắt đầu từ căn phòng: thể tích, vật liệu, độ vang, chỗ ngồi, chỗ đứng của người nói, tiếng ồn của máy lạnh. Thiết bị được chọn sau cùng.

Đặt cạnh một dàn âm thanh gia đình hay karaoke, khác biệt nằm ở bốn chỗ:

  • Thiết kế theo căn phòng và theo số người nghe, có tính vùng phủ cho từng dãy ghế, không đặt loa theo cảm tính.
  • Chạy nhiều giờ liên tục, nhiều năm liền, với linh kiện và đầu nối chịu được hàng nghìn lần cắm rút.
  • Nói chuyện được với các hệ khác trong công trình: hội nghị truyền hình, ghi hình, phát thanh khẩn cấp, báo cháy, điều khiển trung tâm.
  • Có người chịu trách nhiệm cho cả chuỗi, từ bản vẽ tới căn chỉnh lúc bàn giao và chăm sóc những năm sau đó.

Một câu nói đi qua những đâu

Muốn hiểu vì sao một hệ đắt tiền vẫn có thể nghe tệ, hãy theo một câu nói đi từ miệng người phát biểu tới tai người ngồi cuối phòng:

Micro → Bàn trộn và bộ xử lý → Bộ khuếch đại → Loa → Căn phòng → Tai người nghe

Micro thu giọng nói. Bàn trộn gom nhiều nguồn lại với nhau. Bộ xử lý tín hiệu số (DSP) cắt bớt những tần số dễ gây hú, giữ âm lượng ổn định, chia tín hiệu ra từng vùng loa. Bộ khuếch đại (ampli) cấp năng lượng cho loa. Loa biến tín hiệu điện thành sóng âm. Và chặng cuối, chặng không có dòng nào trên bảng báo giá: căn phòng, nơi sóng âm đập vào tường, trần, kính rồi dội lại trước khi tới tai người nghe.

Chuỗi này chỉ tốt bằng mắt xích yếu nhất của nó. Một tầng khuếch đại đặt sai mức, một sợi cáp tín hiệu chạy sát cáp điện, một đầu nối đã mỏi là đủ kéo phần còn lại xuống. Chúng tôi đã viết riêng về chuyện này trong bài Mắt xích mà không ai chụp ảnh.

Bảy chuyện khiến chủ đầu tư phải gọi lại nhà thầu

Phần lớn khách hàng tìm đến chúng tôi không phải vì thiếu loa. Họ đến vì một trong những tình huống dưới đây.


Nghe to mà không nghe rõ

Đây là lời than phổ biến nhất. Trong phòng vang, phần âm dội từ tường và trần tới tai chậm hơn vài chục đến vài trăm mili giây, đè lên những phụ âm ngắn và nhỏ giúp ta phân biệt chữ. Vặn to hay thêm loa chỉ làm cả hai phần cùng to lên, nhiều khi còn tệ hơn. Cách giải là đưa âm thanh rơi đúng vào vùng ghế, tránh xa mặt đá và mặt kính, kết hợp xử lý âm học khi cần. Xem thêm Âm thanh cũng cần được chỉ đường và Âm học và kiểm soát tiếng ồn.


Micro hú

Tiếng rít xuất hiện khi micro thu lại chính tiếng của loa, đưa ngược vào hệ, vòng lặp cứ thế khuếch đại lên. Nguyên nhân thường là loa đặt sai chỗ so với micro, phòng quá vang, hoặc độ nhạy đẩy quá tay để bù cho người nói nhỏ. Với phòng họp có hàng chục micro đại biểu, chống hú phải được tính từ lúc bố trí loa, không thể trông vào nút vặn. Đây là phần cốt lõi của mảng Hội nghị và không gian họp.


Chỗ nghe được, chỗ không

Ghế đầu chói tai, ghế cuối thiếu tiếng, một góc phòng gần như câm. Hệ đặt loa theo cảm tính hay gặp chuyện này, vì không ai vẽ ra vùng phủ trước khi lắp. Hệ chuyên nghiệp được mô phỏng trên mô hình ba chiều của căn phòng, rồi đo lại tại hiện trường khi bàn giao, để chênh lệch mức nghe giữa ghế tốt nhất và ghế tệ nhất nằm trong giới hạn đã cam kết.


Loa phá hỏng kiến trúc

Kiến trúc sư mất nhiều tháng cho một mặt trần, rồi một khối loa đen treo nghiêng giữa không trung. Cách giải tùy công trình: loa âm trần, loa tàng hình phủ cùng lớp trát với tường, loa hoàn thiện theo màu và chất liệu nội thất, hoặc cột loa mảnh áp sát tường mà vẫn bẻ được chùm âm xuống đúng vùng ghế. Xem Âm thanh kiến trúc và loa tàng hình, Âm thanh theo thiết kế nội thất, và với công trình cổ, Âm thanh cho những bức tường không được chạm vào.


Một phòng, nhiều công năng

Sáng họp, chiều tập huấn, tối văn nghệ, cuối tuần hợp xướng. Lời nói cần phòng khô, âm nhạc mộc cần phòng vang, và không có điểm giữa nào làm tốt cả hai. Câu trả lời nằm ở việc biết căn phòng sẽ được dùng vào việc gì nhiều nhất, rồi chọn cách bù cho phần còn lại: bằng âm học biến đổi, bằng cấu hình lưu sẵn cho từng chế độ, hay bằng âm học chủ động. Hai bài nên đọc: Lời nói và âm nhạc trong cùng một căn phòng và Khi sân khấu không còn trái và phải.


Hỏng đúng lúc không được phép hỏng

Micro câm giữa lễ kỷ niệm có truyền hình trực tiếp. Một xung điện sau cơn mưa làm bàn trộn khởi động lại hơn một phút. Thiết bị nào cũng có ngày hỏng, nên với sự kiện không diễn lại được, thiết kế phải trả lời trước câu hỏi: khi một thứ dừng, chuyện gì xảy ra tiếp theo. Đó là chuyện của nguồn điện sạch, đường tín hiệu dự phòng, micro thứ hai trên bục và một kịch bản sự cố đã tập. Đọc Đêm không được phép hỏng và Nguồn sạch và năng lượng.


Hệ hiện đại mà không ai dám bấm

Bàn giao xong, người hiểu hệ là kỹ sư nhà thầu. Sáu tháng sau, nhân viên hành chính không biết chuyển từ chế độ hội nghị sang chế độ văn nghệ, nên cứ để nguyên một cấu hình cho mọi việc. Một hệ làm đúng có màn hình điều khiển với vài nút mang tên công việc (“Họp”, “Văn nghệ”, “Truyền hình”), mỗi nút gọi lại một cấu hình đã căn chỉnh sẵn, và có người theo dõi tình trạng thiết bị từ xa. Xem Dịch vụ AV chăm sóc chủ động.

Dùng ở đâu

Gần như công trình nào có người tụ họp cũng cần âm thanh. Cái khác nhau là âm thanh làm nhiệm vụ gì ở đó.

Đáng tiền ở chỗ nào

Âm thanh hiếm khi được khen. Người ta chỉ nhớ tới nó khi nó hỏng. Vì vậy lợi ích của một hệ làm đúng nên được nhìn bằng những gì không xảy ra.

  • Thông điệp tới được người nghe. Một bản báo cáo không ai nghe rõ là một cuộc họp tốn thời gian của hai trăm người. Một lời chào mừng bị nuốt trong tiếng vang là một ấn tượng đầu tiên bị mất.
  • Không có khoảnh khắc ngượng. Không tiếng hú, không micro câm, không phút im lặng chờ kỹ thuật chạy lên sân khấu, ở đúng những sự kiện không được làm lại.
  • Kiến trúc giữ nguyên ý đồ. Không phải phủ thêm vật liệu tiêu âm lên mặt tường đã hoàn thiện, không phải đục trần lần hai để dời loa.
  • Chi phí tính cho cả đời hệ thống. Hệ thiết kế đúng ít sửa hơn, linh kiện bền hơn, và không phụ thuộc vào một người kỹ thuật duy nhất biết cách vận hành. Phần tiết kiệm lớn nhất thường nằm ở những lần không phải làm lại.
  • An toàn cho người trong công trình. Hệ âm thanh nền có thể tự tắt nhạc khi hệ báo cháy kích hoạt, nhường đường cho thông báo sơ tán. Khi được thiết kế và chứng nhận theo bộ tiêu chuẩn EN 54, loa và ampli của hệ phát thanh còn trực tiếp gánh luôn nhiệm vụ đó.

Với kiến trúc sư: những điều nên chốt từ bản vẽ

Giá trị của một hệ âm thanh phần lớn được quyết ở giai đoạn thiết kế cơ sở, trong khi gói thầu âm thanh thường chỉ được mở khi công trình đã lên thô. Năm điểm dưới đây rẻ nhất khi còn nằm trên giấy:

  • Vị trí loa và điểm treo, kèm tải trọng trần, chốt cùng lúc với kết cấu.
  • Ống chờ, hộp sàn cho micro, và tuyến cáp tín hiệu đi tách khỏi máng cáp động lực.
  • Phòng kỹ thuật hoặc tủ thiết bị có thông gió, nguồn điện riêng và tiếp địa riêng.
  • Mục tiêu âm học cho từng phòng (thời gian vang theo công năng, độ ồn nền của hệ điều hoà), chốt trước khi chọn vật liệu trần và tường.
  • Vị trí bàn điều khiển nằm trong lòng khán phòng, nơi người vận hành nghe được đúng thứ khán giả đang nghe, không nhốt trong phòng kín phía sau.

Các ghi chú kỹ thuật cho đúng giai đoạn này được chúng tôi chia sẻ tại Architect Hub.

Bá Hùng nhận phần nào

Từ năm 2003, Bá Hùng làm âm thanh chuyên nghiệp theo vai một kiến trúc sư giải pháp, không theo vai người bán thiết bị rời. Với mỗi công trình, chúng tôi nhận năm việc nối liền nhau: tư vấn và thiết kế giải pháp từ bản vẽ, cung cấp thiết bị, tích hợp và căn chỉnh tại hiện trường, bảo hành dài hạn, và phản ứng nhanh khi có sự cố.
Thiết bị đến từ hơn 102 đối tác trực tiếp tại các nước G7, Anh và châu Âu, được chọn theo bài toán của từng căn phòng. Cách làm việc theo quy trình đã được kiểm chứng qua hơn 500 công trình tại hơn 30 tỉnh thành, trong hệ thống quản lý ISO 9001 duy trì liên tục từ năm 2011.

Một câu hỏi trước khi ký

Trước khi chọn nhà thầu cho bất kỳ hệ âm thanh nào, hãy hỏi một câu: độ rõ lời và độ đều ở các dãy ghế sẽ được đo bằng gì, ai đo, và con số nào được ghi vào biên bản nghiệm thu. Một nhà thầu bán thiết bị sẽ nói về công suất và thương hiệu. Một nhà thầu thiết kế giải pháp sẽ đưa ra con số.

Một hệ âm thanh tốt là thứ người ngồi ở ghế cuối không bao giờ phải nghĩ tới. Họ chỉ nghe rõ, từ câu đầu tới câu cuối.

Gửi bản vẽ cho kiến trúc sư giải pháp của Bá Hùng